www.SaeidZibakalam.ir
بسم الله الرحمن الرحیم

807_0014_0116-20-56

دکتر سعید زیباکلام، استاد فلسفه دانشگاه تهران، شخصیتی است نام‌آشنا برای پژوهشگران و دنبال‌کنندگان فضای فکری‌ـ‌فلسفی کشور، هرچند نام وی در چند ماه اخیر بیشتر به عنوان استاد جدی و پیشگام منتقد سیاست خارجی دولت یازدهم و توافقات صورت گرفته با گروه ۱+۵ مطرح گردیده است. در گفتگویی مفصل و خواندنی با ایشان به گفتگو […]




دکتر سعید زیباکلام، استاد فلسفه دانشگاه تهران، شخصیتی است نام‌آشنا برای پژوهشگران و دنبال‌کنندگان فضای فکری‌ـ‌فلسفی کشور، هرچند نام وی در چند ماه اخیر بیشتر به عنوان استاد جدی و پیشگام منتقد سیاست خارجی دولت یازدهم و توافقات صورت گرفته با گروه ۱+۵ مطرح گردیده است.

در گفتگویی مفصل و خواندنی با ایشان به گفتگو نشستیم و از علت ورودشان به عرصه نقد توافقنامه ژنو شروع کردیم، و با مروری بر سوابق‌ فعالیت‌های مبارزاتی دانشجویی‌شان در انگلستان، مسئولیت‌های اجرایی‌شان در اوایل انقلاب، و خاطرات‌شان در دوره مسئولیت در وزارت خارجه، بازخوانی‌ای داشتیم از چهره‌ی کمترشناخته‌شده سعید زیباکلامِ فیلسوف.

سیر تحولات سیاست خارجی جمهوری اسلامی از ابتدای انقلاب تا کنون، و تبیین اهمیت توافق هسته‌ای صورت گرفته در دولت یازدهم در سرنوشت انقلاب، و بررسی شبهاتی که نسبت به مواضع ایشان و منتقدین توافقنامه ژنو مطرح است، از دیگر محورهای گفتگوی ما با ایشان بود.

بخش آخر این مصاحبه نیز اختصاص یافته به بررسی مشاهدات و تجربیات ایشان از سفرهای پرتعداد ایشان به دانشگاه‌ها و شهرها و استان‌های مختلف در چند ماه اخیر، و البته موانع ایجادشده برای‌شان، مانند احضارشان به دادگاه.

شایان ذکر است خبرگزاری تسنیم این مصاحبه را با جرح و تعدیل‌هایی در تاریخ ۱۰/۴/۱۳۹۳ منتشر کرد. در ادامه متن کامل این گفتگو به گزارش پایگاه اینترنتی یک بیست آمده است.

دکتر سعید زیباکلام

انحصار سیاست به گروه خاص؛ نگرشی ویرانگر

پایگاه یک بیست: شما استاد شاخص کشور در حوزه علم‌شناسی(فلسفه علم) هستید و از پیشگامان و خط‌شکنان این حوزه تخصصی در ایران. شما کجا عالم سیاست کجا؟ بهتر نبود به مباحث تخصصی‌تان می‌پرداختید و ورودی به سیاست نمی‌کردید؟

ـ از دو منظر می‌شود به این مسئله پرداخت: از منظر ملاحظات و تعلقات شخصی، حقیقتش را بخواهید من ترجیح می‌دهم در حوزۀ تخصصی خود کماکان باقی بمانم. یعنی با توجه به مسائل پژوهشی‌ای که درگیرش هستم تمایلم این است که وارد عرصۀ سیاست نشوم. اما از منظر دیگر این نگرش را نمی‌فهمم. خیلی جاها این سوال از من می‌شود. این نگاه که عرصه سیاست منحصر به گروه خاصی باشد و رجال سیاسی باید فقط در آن ورود کنند، نه فقط نگاهی غلط، که اساساً نگرشی ویرانگر است، نگرشی که باید با آن مقابله و مبارزه شود. چون به عنوان مسلمان، یک وظیفه‌ای بر عهده ما هست. فارغ از اینکه تخصص و شغل و پیشه‌مان در آن حوزه است یا نه، ما ایرانی و مسلمان هستیم و نسبت به این آب و خاک و انقلابی که در این مملکت رخ داده، مسئولیت داریم. بنابراین می‌خواهم اتفاقا تأکید کنم افراد، باتخصص یا بی‌تخصص، وقتی در زمینه یا موضوعی احساس مشکل و کجی و ناراستی‌ای می‌کنند، و این احساس را هم البته با مطالعه و مشاوره و مداقه تحکیم و توثیق می‌کنند، باید ورود کنند.

برایم فرق نمی کرد که دیگران هم وارد می شوند یا نه

پایگاه یک بیست: اصولاً چه دغدغه و سابقه ذهنی‌ای آقای دکتر سعید زیباکلام را به این حوزه‌ها می‌کشاند طوری که جلوتر از همه اساتید و نخبگان، پیشگام نقد توافقنامه ژنو در کشور می‌شود و کار تخصصی‌اش را به نفع روشنگری در این حوزه با وقفه مواجه می‌کند؟

ـ برایم قدری دشوار است که خودم در این زمینه اظهار نظر کنم، اما چاره‌ای نیست و به مقدار کمینه‌ بسنده خواهم کرد. حقیقتش را بخواهید وقتی ۳ آذر ۹۲ با نامه رئیس‌جمهور به مقام معظم رهبری مواجه شدم، با توجه به شناختی که چند دهه از اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها داشتم، دچار بهت‌زدگی و حیرت عجیبی شدم. اولین مطالعات من نشان داد که ماجرا این جوری نیست، و هرچه مطالعاتم را بیشتر کردم و جلوتر آمدم، دیدم مسائل زیادی با این توافقنامه گریبان‌گیر مملکت می‌شود. به عنوان یک ایرانی که به سهم خودم تلاش‌هایی برای انقلاب کرده‌ام، صرف نظر از اینکه دانشگاهیان و حوزویان ـــ اعم از استاد و دانشجو یا طلبه ـــ اصحاب فکر و اندیشه و رسانه، و فعالان عرصۀ سیاست، به میدان می‌آیند یا نه، وظیفه خودم دانستم که درباره چیستی این توافقنامه و اثراتش بر انقلاب اسلامی صحبت کنم. بعد از مدتی متوجه شدم که دو نماینده مجلس و یک استاد دانشگاه تهران در حوزه روابط بین‌الملل هم به میدان آمده‌اند. خوشحال شدم، اما در عمل برای من فرقی نمی‌کرد. شاید برای شما عجیب باشد، برای من حقیقتاً فرقی نمی‌کرد که افراد یا تشکل‌های دیگری هم وارد بشوند یا نشوند. وظیفه می‌دانستم که در این میدان بسیار خالی و متروکه کار کنم. البته اوایل عرصه فراهم نبود، اما هرچه به سمت اواخر سال ۹۲ رفتیم، به لطف و فضل خدای رحمان فضا بهتر شد.

پیگیری سیاست‌های آمریکا از دوران دانش‌آموزی

پایگاه یک بیست: فکر نمی‌کنید تخصص لازم برای نقد توافقنامه هسته‌ای را ندارید؟

ـ من فکر نمی‌کنم برای فهم اینکه این توافقنامه روی‌هم‌رفته چقدر به آرمان‌های انقلاب اسلامی و منافع ملی ما ضربه می‌زند، احتیاج به دکترای روابط بین‌الملل باشد. البته من به نوبه خودم خیلی هم نسبت به این حوزه‌ خالی‌الذهن نبودم. از خیلی قبل از انقلاب، از ۱۷-۱۶ سالگی نفوذ و سیاست‌های آمریکا در ویتنام را با علاقه و به دقت پیگیری می‌کردم. سیاست‌های آمریکا را نسبت به خاورمیانه و مشخصاً نسبت به فلسطین پیگیری می‌کردم. سیاست‌های آمریکا در آمریکای لاتین را البته در سطح کمتری پیگیری می‌کردم. تعلقاتی داشتم. اما شاید این سوال برای شما مطرح شود که “شما از کجا به عنوان یک دانش‌آموز دبیرستانی یا دانشجو به این مباحث علاقمند بودید؟”؛ من در دوران پیش‌دانشگاهی متوجه شدم که حکومت ایران یک حکومت دست‌نشانده است. شاه دست‌نشانده‌ای است در خدمت آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها، و به عنوان ژاندارم منطقه توسط آمریکایی‌ها شناخته می‌شود. سیاست‌های آمریکا در ایران مرا به این سمت سوق داد که سیاست‌های آمریکا را در دیگر نقاط جهان پیگیری کنم. این حساسیت‌ها و پیگیری‌ها مرا با مطبوعات و روزنامه‌های جدی غرب آشنا کرد و اینها روزنامه‌هایی بودند که من به طور مرتب پیگیری می‌کردم و می‌خواندم.

فعالیت‌های دانشجویی در انگلستان

در دوران دانشجویی(۳۸-۳۷ سال پیش) هم با دفتر نمایندگی سازمان آزادیبخش فلسطین در انگلستان ارتباطاتی داشتم. در دورانی که انگلستان بودم، با هر نوع انجمن‌های مبارزی که آرمان عدالتخواهانه و آزادیبخشی را دنبال می‌کردند، در ارتباط بودم و در برخی جلساتشان شرکت می‌کردم. شاید برای شما جالب باشد که یکی از کوچک‌ترین کارهای عموم ما دانشجویان مسلمان مبارز در انگلستان این بود که کالای صادره از آفریقای جنوبی(به عنوان رژیم آپارتاید) به انگلستان را تحریم می‌کردیم. یک احساس عمومی آزادیخواهی و استقلال‌طلبی و انقلابی در میان عموم ما اعضای اتحادیه انجمن‌های اسلامی اروپا وجود داشت. شاید در سال چیزی در حدود ۵-۴ تظاهرات فقط در شهرهای بریتانیا برگزار می‌کردیم. از همه شهرها هماهنگ می‌کردیم و در شهر بزرگی جمع می‌شدیم و تظاهرات می‌کردیم. نوشتن اعلامیه و سازماندهی یک تظاهرات، رفتار پلیس، و بازتاب کارمان در مطبوعات به ما آموزش‌هایی می‌داد. اشغال سفارتخانه شاهنشاهی در لندن جزء آخرین کارهایی بود که در انگلستان کردیم.

سوابق بعد از انقلاب؛ سفارت ایران در فیلیپین

سوابقِ من، بعد از انقلاب هم اجرایی بود. مسئول سفارتخانه ایران در فیلیپین شدم. انتخاب کشور فیلیپین از ناحیۀ خودم بود. چون تجربیاتی در مبارزه کسب کرده بودم می‌خواستم به انقلابیون فیلیپین منتقل کنم. می‌دانید بزرگترین پایگاه هوایی آمریکایی‌ها در خارج از آمریکا در فیلیپین است. یکی از بزرگترین ایستگاه‌های سیا در فیلیپین است. و در دوره‌ای که در فیلیپین بودم، دور و نزدیک با آمریکایی‌ها مواجه بودیم. بعدها در سال ۶۲ ریاست اداره سازمان‌های بین‌المللی وزارت خارجه را عهده‌دار شدم. این اداره در واقع مسئولیت اشراف بر امور سازمان ملل و صد و اندی سازمان دیگر خانوادۀ سازمان ملل را عهده‌دار بود، از جمله آژانس بین‌المللی انرژی اتمی. علاوه بر اشراف بر این سازمان‌ها، حضور در اجلاس‌های سالیانه‌ این سازمان‌ها از جملۀ وظایف بنده و همکارانم در آن اداره بود. آنجا بود که با مواضع غربی‌ها و نقش سازمان‌های بین‌المللی بیشتر آشنا شدم و آشنایی‌های نسبتاً وسیعی از قطعنامه‌ها و معاهدات بین‌المللی و سازمان‌ها به دست آوردم. با وجود همۀ این تجارب و سوابق، می‌خواهم تأکید کنم هر فرد تحصیل‌کرده‌ای متن این توافقنامه را با دقت بخواند، روی‌هم‌رفته متوجه می‌شود که این توافقنامه چه به سر منافع ایران و انقلاب اسلامی می‌آورد.

تغییر رشته برای انقلاب؛ رساله با موضوع سیاست خارجی شاه

پایگاه یک بیست: شاید لازم باشد دوران اول انقلاب را بیشتر مورد واکاوی قرار دهیم. شما در دوران قبل از انقلاب در چه فضایی بودید؟ و بعد از انقلاب چه چیزی شما را از انگلستان به ایران کشاند؟

ـ باید بگویم که اگر نمی‌آمدم برای بسیاری از کسانی که مرا می‌شناختند جای تعجب داشت! من رشته مهندسی برق و الکترونیک را با اینکه در آن موفق هم بودم و به‌ویژه در گرایش مخابرات ماهواره‌ای پیشنهاد بورسیه هم به من شده بود، ادامه ندادم و رفتم سراغ رشته‌هایی که مرا تجهیز کند برای انقلاب‌کردن! به همین خاطر در مقطع کارشناسی ارشد رفتم سراغ رشتۀ صلح‌شناسی، و با تمرکز بیشتر روی جنبش‌های اجتماعی. رساله‌ام روی سیاست خارجی شاه بود. مطالعه بر روی سیاست‌های تسلیحاتی شاه بخشی از رساله بود. می‌دیدم که چه خریدهایی می‌شود، و اینها دارد به واقع ایران را تبدیل به ژاندارم آمریکا می‌کند در منطقه، آن هم با دلارهای نفتی خود ایران.

فضای دانشجویان مسلمان در اروپا و آمریکا

فضای فکری و فرهنگ سیاسی بسیاری از دانشجویان مسلمان در اروپا و آمریکا فضایی بود که کمابیش متأثر از سه جریان بود: جریان فکری و فرهنگی‌ای که عمدتا ًتوسط معلم شهید انقلاب دکتر علی شریعتی(رض) ایجاد شده بود، فضای سیاسی‌ای که توسط حضرت امام(ره) تغذیه می‌شد، فضای مبارزات چریکی‌ای که تا پیش از کودتای ۱۳۵۴ درون سازمان مجاهدین خلق، عمدتاً الهام‌بخش جنبۀ عملیاتی مبارزه برای دانشجویان مسلمان خارج از کشور بود. البته مقصود از خارج کشور عمدتاً کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی است. بلافاصله پس از فروپاشی غیرمنتظره و سریع رژیم شاه، دانشجویان مسلمان احساس نگرانی فوق‌العاده‌ای کردند. نگرانی‌ای که از جهاتی معطوف به عملکرد بقایای مارکسیست‌شدۀ سازمان مجاهدین نیز بود. در نتیجه، کم نبودند دانشجویانی که درس و کارشان را گاه نیمه‌کاره رها کردند و به سرعت خود را به وطن رساندند.

از صدا و سیما تا روزنامه جمهوری اسلامی

پایگاه یک بیست: وقتی آمدید ایران در ایرانِ تازه انقلاب کرده سراغ چه کاری رفتید؟

ـ ابتدا به صدا و سیما رفتم. آن ابتدا، در صدای جمهوری اسلامیدر جام جم، وضع به قدری نابسامان بود که من خودم، هم یادداشت‌هایی را می‌نوشتم و هم اجرا می‌کردم، هم تهیه‌کننده بودم و هم گوینده! از آنجا برخی کارها شروع شد. دقیقاً یادم نمی‌آید که چند هفته به این کار اشتغال داشتم. بعد از مدتی معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد ملی از بنده و یکی از دوستان خواست که خبرنگاران و روزنامه‌نگارانی که در لیست حقوق‌بگیران ساواک بودند را شناسایی کنیم. آن هم یک پروژه جداگانه‌ای بود. پس از مدتی، روزنامه جمهوری اسلامی به سردبیری مهندس میرحسین موسوی و مدیرمسئولی حضرت آقا تأسیس شد. توسط یکی از همان دوستان انجمن اسلامی انگلستان که به توصیه و معرفی آقا در روزنامه مشغول کار شده بود، مهندس موسوی متوجه شد که من در تهران هستم و دعوتم کرد به همکاری، و دبیر سیاسی روزنامه جمهوری اسلامی شدم.

اعزام به کردستان از جانب شهید چمران

چند ماه از این فعالیت نگذشت که از طرف دکتر مصطفی چمران، معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب، فرستاده شدم به کردستان که مسئولیت رادیو و تلویزیون مرکز سنندج را برعهده بگیرم. خدا بر علو درجات این شهید بزرگوار بیفزاید. برخورد ایشان هنگام بازدید از سنندج، خیلی مایه قوت قلبم شد. چند ماهی آنجا بودم و مأموریتم را مطابق نظر شهید چمران انجام دادم و بعد آمدم تهران.

از سفارت فیلیپین تا سه معاونت مرکز نشر دانشگاهی

دی ماه ۵۸ بود که توسط دولت شورای انقلاب مأمور شدم به سفارت فیلیپین. آن موقع روابط ما با فیلیپین در سطح کارداری بود، لذا من مسئولیت سفارتخانه را با تمام اختیارات سفیر داشتم. اینها بخشی از تجارب سال‌های اول انقلاب است. یک مدت مسئولیت سه معاونت ـــ معاونت بخش ویرایش، معاونت بخش تولید فنی، و معاونت بخش توزیع ـــ را در مرکز نشر دانشگاهی ستاد انقلاب فرهنگی داشتم. بعد در سال ۶۲ برای بار دوم دعوت شدم به همکاری در وزارت امور خارجه. آنجا بود که از میان چند مسئولیت، ریاست اداره سازمان‌های بین‌المللی وزارت خارجه را انتخاب کردم و مشغول شدم.

دوران ریاست اداره سازمان‌های بین‌المللی وزارت خارجه

پایگاه یک بیست: از دوران حضورتان در وزارت خارجه به عنوان رئیس اداره سازمان‌های بین‌المللی لطفا بیشتر بگویید. آن دوران چطور گذشت؟

سال‌های پرتلاش و سختی بود، چون اولین باری بود که یک رئیس مکتبی عهده‌دار چنین مسئولیتی شده بود. کار بسیار گسترده‌ای بر دوشمان احساس می‌کردیم. آن تشکیلاتی که در اختیار من بود، خیلی کوچک‌تر از آن بود که بتواند به همه سازمان ملل و سازمان‌های تابعۀ آن احاطه داشته باشد. کار بسیار جانکاهی بود. آن سال‌ها به خاطر مسئولیتی که داشتم، باید در اجلاس سازمان‌هایی مانند سازمان ملل، آژانس انرژی اتمی، اسکاپ، و … به عنوان مستشار سیاسی هیئت حضور پیدا می‌کردم. تجارب و شناخت ظریف و مهمی از آن سال‌ها

حاصل شد.

حضور در اولین اجلاس بعد از انقلاب آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

پایگاه یک بیست: از اولین اجلاس بعد از انقلاب آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که ایران در آن شرکت کرد هم شما خاطره‌ای دارید؟

ـ بله، در بیست و هشتمین اجلاس مجمع عمومی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که در سال ۶۲ تشکیل شد، هیئت‌های بلندپایه‌ای از کشورها حضور داشتند. ریاست هیئت ایران بر عهده رئیس سازمان انرژی اتمی ایران بود و من مستشار سیاسی هیئت بودم. یکی از خاطرات آن دوران این است که قرار شد ما پیش‌نویس قطعنامه‌ای را آماده کنیم و کار لابی را انجام دهیم تا این قطعنامه رأی بیاورد. کار عمده و اصلی لابی‌گری و مذاکره با نمایندگان کشورهای دیگر بر دوش بنده بود. بعد از چند روز مذاکرۀ فشرده، به ریاست هیئت گفتم که این قطعنامه ما رأی نخواهد آورد و به تبع به نفع اسرائیل تمام خواهد شد. اما ایشان قبول نکردند و لایحۀ پیشنهادی ما با رأی بسیار بالای منفی زمین خورد. آنچه اما سپس اتفاق افتاد این بود که خبری که خبرنگار همراه هیئت مخابره کرد خبری بود که توسط ریاست یا یکی از همکاران وی در اختیار وی قرار گرفته بود، زیرا وی به زبان انگلیسی آشنایی کافی نداشت. خبر مخابره‌شده متأسفانه چندان با واقع امر مطابقتی نداشت. خبر داده‌ شد که لایحۀ پیشنهادی ما پذیرفته شد و پوزه استکبار جهانی به خاک مالیده شد! من جزء جزء این ماجرا را به وزارتخانه گزارش کردم. اما وزیر امور خارجه وقت اگر چه از آن گزارش خاص قلباً خشنود شده بود، اما از نکته‌سنجی و صراحت کلام بنده گله‌مند و بلکه شاکی بود.

از وزارت خارجه خارج نشدم، رسماً اخراج شدم!

پایگاه یک بیست: چه شد که شما از فضای وزارت خارجه خارج شدید؟

ـ من از وزارت خارجه خارج نشدم، رسماً اخراج شدم! علیرغم فعالیت‌هایی که داشتم، به این دلیل که به باند و گروهی تعلق نداشتم و درگیر ملاحظات سیاسی گروهی و باندی نمی‌شدم و تنها مصالح انقلاب مد نظرم بود، نهایتاً نیمه‌های سال ۶۴ با اینکه کارمند رسمی وزارت خارجه بودم، از وزارتخانه اخراج شدم! داستان هم، خیلی ساده‌، این طور بود که در هیئت‌هایی که به اجلاس‌های بین‌المللی گسیل داده می‌شدند و من عضوشان بودم، گزارش‌هایی را می‌نوشتم. در مواردی که گزارش مربوط بود به وزرایی که رابطه خوبی با وزیر خارجه داشتند، گزارش بایگانی می‌شد و بنده هم با واسطۀ معاون وزیر سرزنش می‌شدم! و وزرایی که رابطه خوبی با وزیر نداشتند، گزارشات علیه‌شان مورد استقبال قرار می‌گرفت. و انتظار داشتند که من با این رویه ایشان همراهی کنم. اما من با چنین ملاحظاتی همراهی نمی‌کردم. این رویه مستقلانه و منصفانه نهایتاً وزیر امور خارجه را سوق داد به اینکه یا بنده باید تطمیع شده، بله‌قربان‌گو شوم و یا از وزارت خارجه برکنار و اخراج شوم. بنده در مشی خود ذره‌ای تردید نکردم و از پذیرش منش شیوۀ بله‌قربان‌گویی امتناع کردم. در نتیجه با عزتمندی تمام از وزارت خارجه اخراج شدم.

انقلاب خیلی پیچیده‌تر از آنی بود که فکر می‌کردیم!

این رویداد ابداً برایم غیرمتظره نبود. از مدت‌های مدید پیش‌تر انتظار چنین فرجامی را می‌کشیدم. در نتیجه، خود را برای ادامه تحصیل آماده کرده بودم. انقلاب خیلی پیچیده‌تر از تصورات خام و ساده‌ای بود که ما دانشجویان و بسیاری از رجال سیاسی قبل از انقلاب داشتیم! فکر می‌کردیم که انسان‌های غارتگر و جنایتکار را از مصادر امور برکنار می‌کنیم و آدم‌های خوب را به جای آنها می‌گذاریم. این می‌شود انقلاب! من در مجموع سمت‌هایی که بعد از انقلاب داشتم، متوجه شدم که انقلاب خیلی ماجرای پیچیده‌تر و حساس‌تر و ظریف‌تری است. مجموعه اینها مرا سوق داد به سمت اینکه مطالعات جدی‌تری را در حوزه فلسفه شروع کنم.

مولفه‌ی اصلی سیاست خارجی انقلاب اسلامی

پایگاه یک بیست: شما به خاطر تعلق و نگاهی که به انقلاب اسلامی و مولفه‌های اساسی آن داشتید، تحصیل در انگلستان را رها کردید و به ایران آمدید. مولفه‌های اصلی این نگاه ـــ نگاه انقلاب اسلامی ـــ در حوزه سیاست خارجی از منظر شما چیست؟

ـ عموم ما به عنوان دانشجویان مبارز مسلمان خارج از کشور ـــ در هر کشوری که بودیم ـــ این آرمان و آگاهی را یافته بودیم که ما دولتی می‌خواهیم که مستقل باشد. و در سیاست خارجی هیچ تردیدی نداشتیم که این شعار “استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی” به نحو دقیقی بیانگر خواستۀ ما است. یکی از ابعاد این انقلاب عبارت بود از استقلال‌طلبی. ما یک حکومتی می‌خواهیم که چرخ‌دنده کوچکی از نظام ساخته‌شده توسط غرب نباشد. و اصول و آرمان‌هایش برگرفته از سیره و سنت رسول الله و ائمه اطهار باشد. اگر بخواهم به طور ملموس‌تری این حرف آخر را بزنم، می‌گویم همراهی و حمایت و دفاع از مظلوم، و مقابله‌کردن و ایستادگی‌کردن در مقابل سیاست‌های ظالمان. به همین دلیل ما از ابتدا با رژیم حاکم آفریقای جنوبی مشکل داشتیم، تا موقعی که مبارزات کنگره ملی آفریقا نتیجه داد و آن رژیم را مضمحل کرد. در واقع این که کشورها و دولت‌ها مستقل باشند، به نحوی از تبعات استکبارستیزی انقلاب بود. ما با حکومت‌هایی که اقمار کشورهای استکباری بودند، مشکل داشتیم. البته آنچه که عرض کردم یک چارچوب بسیار بسیار کلی است. هر چقدر کشوری از آمریکا و قطب‌های استکباری دورتر باشد، انقلاب اسلامی احساس قرابت و نزدیکی بیشتری با آن کشور می‌کند، و بالعکس.

سیر تحولات سیاست خارجی؛ دوره اول: موضع‌گیری نسبت به جنگ، عیار بود!

پایگاه یک بیست: تحلیل‌تان از سیر تحولات سیاست خارجی کشور از ابتدای انقلاب، تا امروز در دوره‌های مختلف چیست؟ سقوط‌ها و صعودهای این ۳۵ سال از نظر شما در چه مقاطعی رخ داد؟

ـ به نظرم می‌آید که دوران دفاع مقدس، دورانی بود که سیاست خارجی ما به مقدار زیادی تابع جنگ بود. جنگی که ظاهرش با ارتش عراق بود. موضع‌گیری کشورها در قبال این جنگ، سیاست خارجی ما را غربال می‌کرد و جهتش را مشخص می‌کرد. هر کشوری که با حکومت عراق همسویی و حمایت و کمک‌های مالی و اطلاعاتی و نظامی می‌کرد با ما بیشترین فاصله را داشت و آن کشور را یک جور دشمن شماره دوی خودمان به حساب می‌آوردیم. و به میزانی که کشوری از رژیم صدام بیشتر فاصله می گرفت، ما احساس نزدیکی بیشتری با آن می‌کردیم. لذا در دوره دفاع مقدس خیلی پیچیدگی ندارد. خیلی روشن است. موضع‌گیری نسبت به جنگ، عیار بود و تکلیف ما را نسبت به خیلی از کشورها به صورت خودکار مشخص می‌کرد.

دوره دوم: چرخش از انقلاب اسلامی در ۸ سال اول، و تداوم آن در ۸ سال دوم

بعد از جنگ اما قصه خیلی تفاوت کرد. ما با دولت توسعه‌ی سرمایه‌داری، موسوم به سازندگی، مواجه هستیم. اینجا سیاست خارجی به نظر من مقداری دستخوش تغییراتی می‌شود. در آن دوران است که ضمن اینکه خطابه ضد استکباری حفظ می‌شود، اما در عمل به لحاظ اقتصادی و بازرگانی و دیگر حوزه‌ها، یک مقداری رابطه‌مان با آمریکا، از آن تقابل بنیادین خارج می‌شود. شاید نزدیک‌شدن این دولت به آمریکا و کشورهای نزدیک به آمریکا مثل بریتانیا، فرانسه، ایتالیا بیشتر از این نمی‌توانست اتفاق بیفتد. در آن زمان شرایط جوری نبود که تلاش برای برقراری رابطه مستقیم با آمریکا ممکن باشد. در عوض، این دولت نزدیکی قابل توجه و روابط بسیار نزدیکی را با هم‌پیمانان آمریکا در جهان و اقمار آمریکا در منطقه در دستور کار قرار می‌دهد. این سیاست کلی در مجموع ادامه پیدا کرد. در دوره دولت لیبرال‌ـ‌مدرنیستی، موسوم به اصلاحات، جهت همان بود، البته چرخش از منظر انقلاب اسلامی به شدت و اهمیت دوران دولت توسعه‌ی سرمایه‌داری نبود.

دوره سوم: زنده کردن شعارهای انقلاب، و ایجاد عزت و اقتدار برای ایران

تا می‌رسیم به دولت عدالت و آبادانی. به نظرم سیاست خارجی این دولت، بیشترین نزدیکی را با دولت مطلوب انقلاب و امام خمینی داشت. همان‌طور که آقا به کرات گفته‌اند این دولت تا حد زیادی، بسیاری از شعارهای انقلاب را زنده کرد و برای ایران عزتمندی و اقتدار ایجاد کرد. من این را از روی مطالعاتی که روی مطبوعات غربی دارم، می‌گویم. سیاست خارجی ایران در این دولت برای کشور ایجاد افتخار و عزت کرده است. به نظرم هر ایرانی منصفی این نظر را دارد. اگر کسی جراید غرب و مقالات و بحث و گفتگوهای افرنگیان درباره سیاست خارجی دولت عدالت و آبادانی را مطالعه کند، اگر کمی هم انصاف داشته باشد، متوجه این می‌شود.

دوره چهارم: چرخش بنیادینی که کمتر متوجه‌اش هستیم!

تا می‌رسد به دولت یازدهم که در این دولت ما شاهد یک چرخش بنیادین می‌شویم، چرخشی که البته متأسفانه ما در ایران کمتر متوجه‌اش شده‌ایم. اما اصحاب قدرت و رسانه‌ها در آمریکا و اسرائیل متوجه‌ آن شده‌اند و بعضاً اظهار می‌کنند که یک “چرخش تاریخی” و بنیادین در ایران رخ داده. به نظرم سیاست خارجی دولت توسعه‌ی سرمایه‌داری در دولت موسوم به اعتدال و عقلانیت خیلی جدی‌تر، بی‌مهاباتر، و با سرعت حیرت‌انگیزی پیگیری می‌شود.

تغییرات مبنایی در دوران سازندگی رخ داد، نه دوران اصلاحات!

پایگاه یک بیست: تلقی رایج این است که سیاست خارجی دولت اصلاحات خیلی بدتر از دولت سازندگی بوده، و نگاه مرسومی که تبلیغ می‌شود و تبعات خیلی مهمی هم دارد، این است که دولت سازندگی و دولت اعتدال دارای مشی خیلی بهتری هستند نسبت به اصلاح‌طلبان، و این دولت اصلاحات بود که مقابل نگاه انقلاب اسلامی ایستاد، نه دولت سازندگی. اما شما می‌گویید دوره سازندگی از این لحاظ بدتر بوده. چرا؟

ـ سیاست خارجی ما در دوره توسعه‌ی سرمایه‌داری نسبت به دوران دفاع مقدس تغییرات شدیدی کرد. شما باید این تغییرات را در متن و زمینه‌ی ایران آن موقع ببینید. یعنی ایرانی که ۸ سال مقاومت کرده، شهید داده، و پای استقلال و اقتدار ملی و عزتش ایستاده است. آن چرخش بزرگ را باید در آن بستر ببینید. سیاست خارجی دولت لیبرال‌ـ‌مدرنیستی ادامه سیاست خارجی دولت توسعه‌ی سرمایه‌داری بود. اما کاری که دولت سرمایه‌داری در سیاست خارجی کرد، در آن خاستگاه کار بزرگی بود در این زمینه. شما در آن دوره چطور می‌خواهید آغوش‌تان را باز کنید برای عربستان و قطر و کویت و…؟ در آن دوره البته فضا مساعد نبود و جرأت نمی‌کردند که بگویند که بعضی مقامات آمریکا دوستان ما هستند! در حالی‌که در دولت فعلی خیلی راحت می‌گویند. بنده تفاوت کیفی‌ای بین سیاست خارجی این دولت و دولت توسعه‌ی سرمایه‌داری نمی‌بینم، الّا این که شفاف‌تر و صریح‌تر شده. دوران توسعه‌ی سرمایه‌داری، تغییرات مبنایی ایجاد کرد. سیاست خارجی در دورۀ توسعه‌ی مدرنیستی چندان تغییر جهتی نسبت به آنچه که قبلاً بنا گذاشته شده بود، پیدا نکرد. چرخش اساسی در دوران توسعه‌ی سرمایه‌داری رخ داده است. البته ظهوراتش را خیلی نمی‌توانیم ببینیم، چون ارائه نمی‌شود. چرا ارائه نمی‌شود؟ چون با مقاومت شدید خانواده‌های شهدا و بچه‌های جبهه و جنگ مواجه می‌شود. سیاست خارجی، درهای باز سیاست است، اما به صورت ملفوف و پوشیده.

سیاست خارجی دولت یازدهم؛ همراهی و همسویی با دولت آمریکا و اقمارش

اگر می‌خواهید ببینید سیاست خارجی دولت توسعه‌ی سرمایه‌داری چقدر با سیاست خارجی انقلاب تعارض یا دست‌کم تغایر دارد، بیایید سیاست خارجی دولت یازدهم را ببینید. سیاست خارجی‌ای که وزیر امور خارجه‌اش وقتی با شبکه العربیه مصاحبه می‌کند، و از ایشان پرسیده می‌شود که شما راه حل بحران سوریه را چه می‌بینید؟ ایشان می‌گوید خروج همه نیروها. و وقتی از ایشان سوال می‌شود که حتی حزب الله؟ می‌گوید بله همه نیروها. این ادامه سیاست خارجی دولت غربگرای تجارت‌پیشه‌ی توسعه‌ی سرمایه‌داری است. اما در آن دولت نمی‌توانست بیش از آن آشکار و علنی شود و ظهورات پیدا کند. امروزه این زمینه وجود دارد، و مدام سیگنال‌هایی فرستاده می‌شود دال بر اینکه می‌خواهیم زین‌پس همراه و هم‌سوی دولت آمریکا و اقمار درجه یک‌شان در منطقه شویم.

ماجرای شکل‌گیری جنبش دفاع از استقلال در سال ۱۳۸۲

پایگاه یک بیست: آن طور که از فعالین دانشجویی اعتراضات سال ۸۲(توافقنامه سعدآباد) شنیدیم آن موقع هم شما در کانون اعتراضات بودید. قضیه آن موقع چه بود؟ چرا احساس تکلیف کردید که ورود کنید؟

ـ این سوال برایم خیلی جالب است که مکرر از من پرسیده می‌شود که شما به عنوان یک دانشگاهیِ بیشتر اهل پژوهش و تحقیق، و کمتر اهل تدریس و هیاهوهای آن، چطور شاخک‌های حساسی دارید و وارد این میدان‌ها می‌شوید. من یادم است که از تعلیقات سال ۸۲ بسیار ناراحت بودم و این اتفاقات را ناقض اصل استقلال انقلاب می دیدم. یکی از دوستان مؤثر بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق(علیه‌السلام) آمده بود دیدنم. مرا خیلی متأثر و ناراحت دید. گفتم چرا ناراحت نباشم. مگر نمی‌بینید که چه خفت و خواری دارد به ما تحمیل ‌می‌شود؟ وقتی ۴۵ دقیقه توضیح دادم، گفت شما حاضرید اینها را در جمع بچه‌های بسیجی مطرح کنید؟ همین شد که جلساتی داشتیم با مسئولین بسیج‌های ۸-۷ تا از دانشگاه‌های تهران و نهایتاً منجر شد به به‌وجود‌آمدن جنبش دفاع از استقلال ایران و ماجراهایی که کمابیش شنیده‌اید. محاصره درب‌های خروجی کاخ سعدآباد موقعی که وزرای خارجه ۳ کشور اروپایی و دبیر شورای امنیت ملی ایران، آقای روحانی، در آنجا در حال مذاکره بودند. بعد، در تالار فردوسی دانشگاه تهران سخنرانی و بیانیه تهران را آنجا تحلیل کردم. نهایتا هم که آقا وارد شدند و گفتند که من پیام جوان‌های غیور را شنیدم و …

سیاست تنش‌زدایی به هر قیمتی!

الان هم ادامه همان سیاست‌هاست. رئیس‌جمهور فعلی ادامه‌دهنده هر چه بی‌پروا‌تر راهی است که دبیر شورای عالی امنیت ملی سال ۱۳۸۲ دنبال می‌کرد. یعنی تنش‌زدایی از طرف ما، آن هم به هر قیمتی. در حالی که این غربی‌ها و به‌ویژه آمریکایی‌ها هستند که ۳۵ سال است علیه انقلاب ما توطئه و سنگ‌اندازی کرده، تنش‌آفرینی کرده‌اند. به عوض اینکه آمریکایی‌ها دست از اقدامات براندازانه و تنش‌آفرین خود بردارند و سیاست تنش‌زدایی را علناً و رسماً اعلام و اعمال کنند، ما در کمال وادادگی و خفّت مدام از سیاست تنش‌زدایی سخن می‌گوییم. و تأسف‌بارتر اینکه، کثیری از رجال سیاسی و رسانه‌ای کشور هم یا ارکسترسمفونی این اپرای ذلت‌بارِ ظلم‌پذیر شده‌اند و یا در میان تماشاگران جا خوش کرده، منتظر ثمرات مشعشع افتخارآفرین این سیاست ذلیلانه هستند. مگر قبلاً ما بودیم که سیاست تنش‌آفرینی و سیطره‌طلبی داشتیم؟ آنها هستند که مدام اعلام می‌کنند که این مقدار به فلان گروه برانداز و گروه تروریستی کمک کرده‌ایم و… اما آنها حرف از تنش‌زدایی نمی‌زنند!

ایستادگی در برابر زورگویی و سیطره‌طلبی را تنش‌آفرینی می‌دانند!

این سیاست وادادگی ما عیان است. لازم نیست دکترای روابط بین‌الملل داشته باشید تا این نابرابری و بی‌عدالتی بیّن را ببینید. ما چرا باید تنش‌زدایی بکنیم؟ ایستادگی و مقاومت در مقابل زورگویی‌ و سیطره‌طلبی را باید تنش‌آفرینی دانست؟ و این دقیقاً موضع دولت مدعی اعتدال و عقلانیت است. اگر کسی خواهان فهم و شناخت هر چه دقیق‌تر مفاهیم اعتدال و عقلانیت در اندیشه و چارچوب ارزشی‌ـ‌‌بینشی دولت فعلی است توصیه می‌کنم به عوض توسل به بحث‌های نظریِ فلسفی در حوزۀ فوق تخصصی نظریه‌های عقلانیت و حوزۀ فلسفۀ سیاست، خیلی ساده سیاست‌های این دولت را مورد دقت نظر قرار دهد.

برایم اظهر من الشمس است که با توافقنامه ژنو دارد چه اتفاقی می‌افتد!

پایگاه یک بیست: یک شبهه و ابهامی که مطرح می‌شود این است که این همه نارسایی در کشور وجود دارد، چرا شما به این حوزه‌ها ورود نمی‌کنید؟

ـ البته سیاست‌های دولت در حوزه‌های بانک و مسکن و فرهنگ و… هم هستند. لیکن من باید اعتراف کنم که با توجه به سوابق مطالعاتی‌ام و سوابق اجرایی‌ام در بازه‌ای، ویرانگربودن توافقنامه ژنو را با تمام وجود می‌بینم. من مقالات جدی غیرروزنامه‌نگارانه راجع به صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی نخوانده‌ام و روابط دولت حاضر با این دو نهاد بزرگ مالی را نمی‌دانم. اگر خوانده بودم و می‌دانستم، یقین بدانید که اعتراض می‌کردم. اما حوزه توافقنامه ژنو به خاطر ۴۰ سال مطالعه‌ و رصدهایی که در این حوزه کرده‌ام، برایم اظهر من الشمس است که توافقنامه ژنو چه بر سر صنعت و اقتصاد و استقلال ما می‌آورد. اما اگر به طور کلی از من سوال کنید که آیا شما در حوزه‌های دیگر خوش‌بین هستید؟ خواهم گفت: به اعتقاد من اگر سایر سیاست‌های دولت یازدهم تناسبی با سیاست خارجی‌اش داشته باشد، این حوزه‌ها هم شدیداً جای نگرانی دارد. اگر بگویید اطمینان دارید، قطعا می‌گویم: آری.

قصه فراتر از این است؛ در صورت این اتفاق، از انقلاب اسلامی چه باقی خواهد ماند؟

پایگاه یک بیست: به نظر شما بحث توافق با غرب چه ویژگی و حساسیت خاصی نسبت به دیگر حوزه‌ها دارد؟ به عبارت دیگر، از چه جهت است که این توافق با غرب اهمیت ویژه دارد؟

ـ داستان سیاست خارجی مستقیماً با استقلال ما در ارتباط است و این است آنچه در معرض خدشه و زوال است. از طرف دیگر امروز آمریکا و اتحادیه اروپا با خود انقلاب اسلامی کار دارند. فقط این نیست که مثلاً می‌خواهند ما در حوزه‌های مرتبط با امنیت ملی آمریکا و اسرائیل و اروپا کوتاه بیاییم. قصه فراتر از این است. می‌خواهند ما جل‌و‌پلاس‌مان را نه تنها از آمریکای لاتین و آفریقا، که حتی از خاورمیانه هم جمع کنیم. و این هم همه‌ی ماجرا نیست. این نوک کوه یخی است که بیشترش زیر آب است. آن کوه یخ چیست؟ ارزش‌های الهی‌مان که به انقلاب جان داده و آن را ساخته است. امروز شاهد این هستیم که در پارلمان اروپا قطعنامه تصویب می‌شود بر اساس ارزش‌های حقوق بشریِ اروپا و ما طبق آن محکوم می‌شویم. یا امروز تصمیم گرفته شده است که اتحادیه اروپا دفتری در تهران تأسیس کند تا ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی غربی در ایران ترویج و تحکیم شود. و قرار است به ما آموزش دهند که حق نداریم بین همجنس‌باز‌ها و غیر آنها تبعیض قائل شویم. رسماً گفته‌اند که قرار است بیایند این هنجارها را به ما آموزش دهند و آن‌ها را ترویج کنند. در صورت این اتفاق، از انقلاب اسلامی چه باقی خواهد ماند؟ از فرهنگ موروثی‌مان چه باقی خواهد ماند؟ اهمیت توافقنامه ژنو این است که نشان‌دهنده‌ی رویه‌ای است که دولت فعلی چگونه با افرنگیان و به‌ویژه آمریکاییان در حوزه‌های دیگر مماشات و معامله می‌کند.

اگر نیروهای راستین انقلاب سکوت کنند

تردید نکنیم! افرنگیان با ارزش‌های الهی ما کار دارند. سیاست خارجی دولت اعتدال و عقلانیت اگر زمینه پیدا کند، اگر نیروهای راستین انقلاب سکوت کنند و میدان را کماکان در قبضۀ سیاست‌بازان حرّاف و ظاهر‌الصلاح بگذارند، کار را به آنجا می‌کشاند که شما باید با ارزش‌های الهی‌تان هم وداع کنید. البته در پستوی خانه‌تان می‌توانید نمازتان را بخوانید و تلاوت کتاب خدا را انجام دهید، اما کل نظام سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و حقوقی شما باید غربی شود. این است آنچه توافقنامه ژنو را که مولود این سیاست است این قدر مهم می‌کند. وگرنه اگر امروز به من بگویند که تمام تجهیزات هسته‌ای ایران را جمع کرده‌ایم، اما اتفاقات دیگری توسط دولت اعتدال و عقلانیت در حوزه‌های داخلی و خارجی نمی‌افتد، من نماز شکر به جا می‌آورم! یعنی، این همه شهیدانی که برای فناوری هسته‌ای‌مان داده‌ایم و این همه توانی که با زحمات فراوان کسب کرده‌ایم و این همه نیرویی که پرورش داده‌ایم و این همه منابع مالی که هزینه کرده‌ایم و دستاوردهایی که کسب کرده‌ایم را از دست بدهیم، اما همین جا متوقف شود، باید جشن ملی بگیریم!

احساس نگرانی آقا بی‌حکمت نیست

شما اگر گروهی فرهنگ‌شناسِ هوشمند را مأمور کنید تا سیاست‌های فرهنگی از مرداد سال ۹۲ را با دقت رصد کنند، متوجه می‌شوید که در آن حوزه هم اتفاقات ویرانگری در شرف تکوین است. اینکه همسر آقای رئیس جمهور در کاخ سعدآباد جشنی گرفته‌اند و نمایش مد لباس و رقص لزگی برگزار کرده‌اند و … خیلی اتفاق جزئی و بسیار کم‌اهمیتی است در مقابل اتفاقاتی که در عرصه‌ی عمومی فرهنگ واقع می‌شود. بی‌حساب و بی‌حکمت نیست که آقا این مقدار عرصه فرهنگ را مورد توجه قرار داده‌اند و احساس نگرانی فوق‌العاده کرده‌اند.

اگر نصف این ذلت الان، در دولت نهم و دهم می‌شد، صد بار شدیدتر اعتراض می‌کردم!

پایگاه یک بیست: یک سوالی که مطرح می‌کنند این است که شما در این ۸ سال دولت نهم و دهم چرا در میدان نقد و شهربه‌شهرگردی برای روشنگری نبودید؟ جواب شما به این سوال چیست؟

ـ من در حوزه اقتصاد و کشاورزی و مسکن و بانک و … تخصص و ورودی ندارم. لذا در آن زمان هم مثل امروز، در این زمینه‌ها ورود نکردم. اما چرا در حوزه سیاست خارجی آن زمان ورود نکردم؟ من باید چه کار می‌کردم؟ غیر از این بوده که دولت نهم و دهم در حوزه سیاست خارجی عزت‌آفرینی کرده؟! عزت‌آفرینی را بنده شهادت می‌دهم. در اینجا این نیست که نخوانده‌ام و اطلاع ندارم. وقتی دولت نهم و دهم با اقتدار کامل و با عزت و استقلال‌ رأی، مقابل زیاده‌خواهی‌ها و زورگویی‌های آمریکا و متحدانش می‌ایستاد، باید اعتراض می‌کردم؟! من باید می‌گفتم چرا مقابل سیاست‌های زورگویانه آمریکایی‌ها مقاومت می‌کنید؟! من در قلب خودم ذره‌ای تردید ندارم که اگر نصف این خفت و ذلتی که در این دولت به بار آمد، در دولت نهم و دهم می‌شد، صد بار شدیدتر از این اعتراض می‌کردم. بنده در حوزه‌ی اقتصاد کار نکرده‌ام و موضع هم نمی‌گیرم، اما سیاست خارجی را قدری می‌فهمم. بیش از چهل سال بنده سیاست خارجی آمریکاییان و متحدان درجه اول‌شان را به‌ویژه در خاورمیانه تعقیب و رصد کرده‌ام.

توافقنامه ژنو در یک جمله

پایگاه یک بیست: توافقنامه ژنو را در یک جمله چطور توصیف می‌کنید؟ “زانو زدن ابرقدرت‌ها در برابر ایران”؟

ـ من اسم توافقنامه را گذاشته‌ام “ننگین‌نامه”ی ژنو. امروزِ روز این خوب حس نمی‌شود. تردید نکنید نسل‌های بعد این را ننگین‌نامه خواهند خواند. من فکر می‌کنم هر فردی اگر این را زانوزدن آمریکایی‌ها در مقابل ما بداند، یا باید بسیار بی‌اطلاع باشد، یا دارد عوام‌فریبی می‌کند. جای تردیدی در این نیست. من امیدوارم سخن شما درست نباشد و آقای رئیس جمهور چنین حرفی نزده باشد. نمی توانم باور کنم کسی از توافقنامه مطلع باشد و ایرانی باشد و حب وطن هم داشته باشد و این حرف را بزند. یک ایرانی محب وطن که یک جو فهم و شعور معمولی و عرفی هم داشته باشد قطعاً چنین حرفی را نخواهد زد.

آگاهی‌های مردم به رهبری قدرت می‌بخشد

پایگاه یک بیست: یک ابهامی که خیلی از نخبگان و رجال سیاسی کشور در مقابل منتقدین توافقنامه ژنو در این مدت مطرح کرده‌اند این است که با وجود رهبر معظم انقلاب، جای نگرانی نسبت به تعامل دولت با طرف غربی نیست و ایشان به همه چیز نظارت دارند و کارها با نظر ایشان انجام می‌شود، و لذا این انتقادهایی که به دولت در این زمینه انجام می‌شود، تندروی و جلوافتادن از رهبری است؟

ـ به نظرم این تحلیل اشتباهی است از موقعیت و مقام و قدرت رهبری. اولاً، این جور نیست که آقا قدرتی ورای ملت و ورای آگاهی‌های ملت دارند. قدرت رهبر انقلاب نهایتا از آگاهی‌ها و موضع‌گیری‌های مردم و تشکل‌ها و شخصیت‌ها ناشی می‌شود. چنانچه مردمی بی‌تفاوت یا خواب باشند و حساسیتی نداشته باشند، و از طرف دیگر، چنانچه رجال سیاسی و اجتماعی هم مسحور و مفتون لفاظی‌ها و حرّافی‌های پوچ و حیثیت‌بربادده برخی شخصیتهای مفتون غرب و یا سازشکار باشند و یا به‌شدت درگیر داد و ستدهای شبکه‌های رانتی پیرامون خود، رهبر آن مملکت هم رهبری ضعیف خواهد شد. آگاهی‌های مردم است که به رهبری قدرت می‌بخشد. اینکه گفته می‌شود حضرت آقا نظارت دارند، بله رصد و نظارت دارند، اما از کسانی که می‌گویند که با نظر ایشان دارد کار پیش می‌رود، باید سوال کرد که شما کجا سراغ دارید که آقا در این چند ماه یک بار گفته باشند که من توافقنامه ژنو را و یا حتی قسمتی از آن را تأیید می‌کنم؟ بلکه برعکسش را شاهدیم. ایشان دست می‌گذارند روی خوی استکباری آمریکا، و می‌گویند من خوش‌بین نیستم، اما تجربه‌ای است، اشکال ندارد بشود. همین!

غیر از این است که آقا به شدت نگران است؟

آقا نه تنها این سیاست خارجی را تأیید نکردند، بلکه در عوض فرمودند که ملت هشیار و مراقب باشد. از خودمان سوال کنیم که اگر آقا از این توافقنامه و از این سیاست خارجی راضی باشد، دیگر ملت مراقب چه چیزی باید باشد؟ به علاوه، وقتی آقا در سخنرانی‌شان خطاب به مسئولین سازمان انرژی اتمی می‌فرمایند که تیم مذاکره‌کننده نباید زیر بار حرف زور برود، آیا دلالتی جز این دارد که تیم مذاکره‌کننده یا زیر بار زور رفته است یا مستعد این است؟ وقتی آقا می‌گویند که از هیچ کدام از دستاوردهای هسته‌ای نباید صرف نظر شود، این چه دلالتی می‌تواند داشته باشد؟ یا صرف نظر شده است یا تیم سیاست خارجی مستعد این صرف نظر است. غیر از این است که آقا به شدت نگران است؟ این که آقا هوشیار است و رصد می کند حتما درست است. اما اینکه آقا هر چیزی را که می‌بیند و می‌فهمد باید اعلام کند، این نسخه‌پیچی برای رهبری است. ما برای رهبری نسخه‌پیچی نکنیم که در چه موقع و موقفی، چه موضعی بگیرند و اعلام کنند. ما متن توافقنامه را بگذاریم جلومان و ببینیم که این منافع کشور را تأمین می کند؟! می‌ماند این سؤال که آقا چرا موضع‌گیری نمی‌کند؟ آقا که دائم دارد به شیوه‌ی ویژه‌ی خود موضع‌گیری می‌کند! کارهای دیگری که ما از حضرت آقا انتظار داریم انتظارات ماست! بگذاریم آقا کار خودش را بکند و ما هم کار خودمان را بکنیم. اگر ما دانشگاهیان و حوزویان توافقنامه را تضمین‌کننده منافع ملی می‌بینیم، بیاییم دفاع کنیم.

اگر توافقنامه مورد تأیید آقا بود، دلیلی نداشت که نگویند

پایگاه یک بیست: حمایت آقا از تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای کشورمان را چطور ارزیابی می‌کنید؟

ـ آقا از تیم مذاکره‌کننده حمایت می‌کنند، نه از مذاکرات صورت‌گرفته و توافق‌های به‌عمل‌آمده. آری، تیم مذاکره‌کننده تیم دولت قانونی و منتخب مملکت است و آقا طبیعی است که از آن حمایت کنند. حمایت می‌کنند که چه بشود؟ که بروند حقوق این ملت را استیفا کنند. حمایت می‌کنند و می‌گویند که اینها بچه‌های همین مملکت‌اند، از کره مریخ نیامده‌اند، می‌خواهند حالا که اصرار دولت بر اینست که با آمریکا مذاکره انجام دهد، با اینکه به این مذاکرات خوش‌بین نیستند، به عنوان رهبر انقلاب از تیم حمایت می‌کنند، نه از هر چیزی که توافق بشود. اگر توافقنامه مورد تأیید آقا بود، دلیلی نداشت که نگویند، می‌گفتند این را. آقا دارند حمایت می‌کنند که تیم احساس قوت کند و طرف مقابل نگوید که شما کاره‌ای نیستید و رهبر مملکت‌تان از شما حمایت نمی‌کند. بنده به نوبه‌ی خود در مذاکرات بوده‌ام و دیده‌ام که این خیلی مهم است که طرف مذاکره‌کننده شما، شما را دارای اختیار ببیند. به این خاطر آقا به درستی و به نحو موجهی می‌گویند که من تیم مذاکره‌کننده را حمایت می‌کنم، اما به خود مذاکرات آقا بدبین هستند.

تیم مذاکره‌کننده می‌تواند این نقادی‌ها را خرج کند و با آن‌ها امتیاز بگیرد

پایگاه یک بیست: با توجه به سابقه و شناختی که شما از سیاست در دنیای غرب دارید، آیا در کشورهای دیگر هم انتقادات این‌چنینی از تیم سیاست خارجی، تضعیف تیم مذاکره‌کننده تلقی می‌شود و برایش محدودیت ایجاد می‌کند؟

ـ مایه تأسف است که به بهانه اینکه این انتقادها و بحث‌ها در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها و رسانه‌ها موجب تضعیف تیم سیاست خارجی می‌شود، جلویش را می‌گیرند. من تعجب می‌کنم کسانی این حرف‌ها را بیشتر دامن می‌زنند که سال‌های سال در آمریکا حضور داشته‌اند و دیده‌اند که چه نقدهای جدی‌ای در رسانه‌ها نسبت به سیاست خارجی آمریکا می‌شود. آیا ما سراغ نداریم نقدهای ویرانگر و بنیانی امثال نوام چامسکی و بسیاری از اساتید دانشگاه در انتقاد از سیاست خارجی دولت‌های آمریکا را؟ هیچ گاه کسی نگفته که این انتقادها موجب تضعیف مذاکره‌کنندگان‌شان می‌شود. این نقادی‌ها در واقع به تقویت سیاست خارجه منجر می‌شود. تیم مذاکره‌کننده می‌تواند این نقادی‌ها را خرج کند و با آن‌ها امتیاز بگیرد، و به نفع مصالح انقلاب از آن‌ها بهره‌برداری کند. بسیاری از کشورهای دنیا در مذاکرات وقتی قافیه کم می‌آورند، تظاهرات و اعتراضات در کشور خود را مطرح می‌کنند و مطالبات معترضان را تبدیل به دژی می‌کنند برای پافشاری و برای امتیازگیری.

واقعیت در آن اراده و خواست نهفته است!

برای من جای سوال است که چطور آقای دکتر ظریف که سال‌های سال در آمریکا بوده اعتراض می‌کند، و می‌گوید که این نقادی‌ها موجب تضعیف ما می‌شود. نمی‌توانم برای یک لحظه هم بر این باور شوم که ایشان نمی‌دانند که می‌شود از این نقادی‌ها بهره‌برداری‌های فوق‌العاده کرد. آمریکایی‌ها هر گاه در مذاکرات کم می‌آورند می‌گویند ببینید جناح مقابل ما در کنگره و در رسانه‌ها چه انتقادهایی از ما می‌کنند و با این حال می‌خواهید که ما امتیاز بیشتری بدهیم؟ دستگاه سیاست خارجی ما می‌تواند بیشترین بهره‌برداری را از این انتقادها بکند، البته اگر اراده‌اش را داشته باشد. نه! واقعیت این نیست که گفته شده. واقعیت در آن اراده و خواست نهفته است!

با تخصص‌زدگی، امر به معروف و نهی از منکر را در جامعه فلج می‌کنیم!

پایگاه یک بیست: آیا در کشورهای دیگر هم این طور هست که اساتیدی که تخصص اصلی دانشگاهی‌شان ربط مستقیمی به موضوعی در حیطۀ عمومی ندارد با این وصف ورود می‌کنند؟ و آیا آنها مورد اعتراض دولت قرار می‌گیرند که چرا با وجود نداشتن تخصص در آن حوزه، اظهار نظر می‌کنند؟

ـ خوب است این را هم اضافه کنم در ادامه آن سوال شما که پرسیده بودید آیا شما تخصص‌تان روابط بین‌الملل است که در این زمینه انتقاد می‌کنید. آیا تخصص نوام چامسکی، استاد برجسته زبان‌شناسی، روابط بین‌الملل و مطالعات خاورمیانه است؟ یا پروفسور مایکل دامت، استاد انگلیسی فلسفه، که در زمینه‌ی تبعیض نژادی فعالیت می‌کند، در جامعه‌شناسی روابط نژادی تخصص دارد؟ و یاپروفسور ادوارد سعید، استاد ادبیات انگلیسی و تطبیقی دانشگاه کلمبیا، در روابط بین‌الملل تخصص دارد؟ یا پروفسور چارلز تیلور که استاد برجسته فلسفه است را چه به حقوق اقلیت‌ها در کانادا؟ چرا فکر می‌کنیم فعالیت استادی که در یک حوزه‌ای تخصص دارد باید مانع شود که آن استاد در حوزه‌های دیگر خوض کند و همچون یک شهروند مطّلع، و با بکارگیری توانمندیهای حوزه اصلی خود، اظهار نظر کند؟ آیا این موضع، تبعاتی غیر از این دارد که امر به معروف و نهی از منکر را تبدیل به یک امر کاملاً تخصصی کند و در نتیجه، عرصه‌ای بسیار نحیف و کم‌عرض و کم‌عمق؟ هرکس حرفی زد بگوییم آیا شما در این زمینه تخصصی دارید؟ چرا در این زمینه اظهار نظر می‌کنید؟ و بدین شیوه، همه را از حوزه خاص بیرون برانیم الا عده‌ای بسیار قلیل. با این کارمان امر به معروف و نهی از منکر، همان نقادی، را در جامعه فلج نمی‌کنیم؟

جای سوال ندارد که چرا مناظره را نمی‌پذیرند؟

نهایتش این است که من منتقد، انتقادهای بی‌جا می‌کنم. هیچ اطلاعی هم ندارم. اشکالی ندارد. انتقادشوندگان که تخصص دارند تشریف بیاورند و نابجا‌بودن این انتقادها را برملا کنند. ظرف این شش ماه توسط تشکل‌های دانشجویی دانشگاه امیرکبیر، دانشگاه تربیت مدرس، بین‌المللی امام خمینی قزوین، شیراز، ارومیه و چند دانشگاه دیگر از مشاوران عالی رئیس جمهور و وزیر خارجه دعوت کردند که بیایند با حقیر مناظره کنند. چرا نمی‌پذیرند تا قضاوت‌های بی‌ربط و نابجای بنده را در محضر دانشجویان مشخص کنند. در این شش ماه هیچ استاد دانشگاهی به خصوص مشاوران عالی شخص رئیس‌جمهور و وزیر خارجه حاضر نشده‌اند بیایند نابجا‌بودن انتقادات بنده را برملا کنند. حتی در بعضی موارد راضی شدیم که بنده ارزیابی خودم را از توافقنامه اعلام کنم و آن مشاوران متخصص هم ارزیابی خودشان را ارائه کنند، بی‌هیچ پرسش و پاسخی. این را هم نپذیرفتند. جای سوال ندارد که چرا نمی‌پذیرند؟

تور سخنرانی در استان‌ها؛ استقبال گسترده در مساجد

پایگاه یک بیست: این مدت برای روشنگری به چه شهرهایی سفر کردید؟

ـ شهرهای زیادی را رفته‌ام. حسابش از دستم خارج شده! ابتدائاً در آذر و دی ماه و بخشی از بهمن، سفرها تک شهری بود. اما از دهه دوم اسفند به بعد، سفرها استانی شد. به این صورت که یک تور سخنرانی بود در استان. مثلاً در استان فارس وارد شیراز که شدم، سخنرانی اول من در شهر کازرون بود: در دانشگاه سلمان فارسی این شهر و دانشگاه آزاد. بعد فسا، بعد لارستان، بعد شیراز، و در آخر در مسجد جامع شهر اقلید. یک تور چند روزه در داخل استان با ماشین. الان دیگر معمولاً جایی دعوت می‌کنند، حداقل ۳-۲ سخنرانی صورت می‌گیرد. بعضی روزها می‌شود که در یک روز ۳ تا سخنرانی می‌کنم. از ارومیه و شمال غرب بگیرید تا زاهدان و جنوب شرق. از شهرهای مختلف استان بوشهر شروع کنید؛ شهرهای بوشهر، برازجان، بندر دیلم و بندر دیّر، و بردستان، تنگستان و دشتستان تا اصفهان و شهرهای بسیار کوچک اطراف کاشان مثل ابوزیدآباد و سفیدشهر. جالب است که مردم خوب استقبال می‌کنند. جمعیت زیادی جمع می‌شوند در مساجد و تا آخر هم می‌ایستند و با دقت گوش می‌کنند. جالب است که سؤالات‌شان هم عموماً بجا و پخته است.

جلسات ۴-۳ ساعته ارائه و نقد توافقنامه ژنو در دانشگاه‌ها

پایگاه یک بیست: ارزیابی‌تان از این برنامه‌ها چیست و بازخوردهایش چطور بود؟

ـ اگر بخواهیم تفکیک کنیم بین برنامه‌هایی که با دعوت از طرف تشکل‌های دانشجویی در دانشگاه‌ها برگزار شده با برنامه‌هایی که به دعوت تشکل‌های مردمی و معمولاً در مساجد برگزار شده، باید بگویم که در دعوت‌های دانشگاهی در برخی موارد جمعیت قابل توجهی می‌آید و در برخی موارد نه. اما در مجموع به غیر از یک دانشگاه، باقی دانشگاه‌ها صبورانه دو الی دو ساعت و نیم ارائه بندهای مختلف توافقنامه ژنو را تحمل کردند و معمولاً یک الی یک ساعت و نیم هم پرسش و پاسخ داشتیم. بعد از برنامه معمولاً افرادی می‌آمدند تشکر و تقدیر می‌کردند. برخی موارد دانشجویانی می‌آمدند و برای دعوت به شهر و دانشگاه خود قرار و مدار می‌گذاشتند.

عجیب مردمی داریم!

از اینها که بگذریم، دعوت‌هایی بود که از طرف فعالین مردمی می‌شود و برنامه‌شان را معمولاً در مساجد برگزار می‌کنند. شاید برای‌تان جالب باشد که صبر و حوصله عامه مردم در این مساجد و مراکز، بیشتر از دانشگاهیان است. اما یک چیزی که برای من یک تجربه جدید است این است که چقدر عامه مردم ما آمادگی بیشتر و صبوری بیشتری دارند و اشتیاق بیشتری از خودشان نشان می‌دهند. اظهاراتی از عامه مردم می‌شنوم که واقعاً احساس شرم می‌کنم از عشق و علاقه و غیرت و همت و فهم مردم. واقعاً شگفت‌انگیز است. در هر حال برایم تجربه مفیدی بوده. در این شش ماه مجبور شدم با کارهای پژوهشی‌ای که بیش از دو دهه است با آنها دست و پنجه نرم می‌کنم، موقتاً وداع کنم. گاهی از خودم می پرسم که متوقف‌ماندن این پژوهش‌هایی که زمین مانده و مطلقاً کسی هم آن‌ها را انجام نمی‌دهد، به چه قیمت؟ اما وقتی یاد استقبال‌ها و خداقوت‌ها و حرف‌ها و دعاهای مردم در این مدت می افتم، احساس شرم می‌کنم. عجیب مردمی داریم.

نقش صدا و سیما در این بی‌خبری تأسف‌بار

پایگاه یک بیست: با توجه به تعامل زیادی که این چند ماه با مردم شهرهای مختلف کشور داشتید، فضای مردم را در آگاهی نسبت به توافقنامه ژنو چطور ارزیابی می‌کنید؟

ـ معمولاً فعالان فرهنگی شهر که دعوت‌کننده‌اند می‌گویند که ما راجع به توافقنامه چیزی نمی‌دانیم، چه برسد به مردم. من هر چه فکر می‌کنم این بی‌خبری تأسف‌بار را چه کسی به وجود آورده است، می‌بینم نقش صدا و سیما در این امر واقعاً برجسته است. در این چند ماه، رسانه‌ی ملی حتی یکبار هم برای یکی از منتقدان توافقنامۀ ژنو برنامه‌ای تدارک ندیده است. ملی‌بودنِ رسانه که عنوان نیست، صدا و سیما باید آن را احراز کند، باید توسط عموم اقشار احساس شود. وگرنه ادعایی و برچسبی است غیرواقعی و دروغ، همچون برچسب و عنوان بسیاری از نهادها و شخصیت‌ها! این رویه و سیاست، هم به حق و حقوق و تعالی فرهنگ سیاسی ملت ایران جفای بزرگی کرد و هم به انقلاب اسلامی لطمات بسیار سهمگینی وارد کرد. این جفای بزرگ در تاریخ این برهه از انقلاب ثبت خواهد شد که رسانه ملی چه میزان ملی رفتار کرد، چه نقشی در مخفی‌کاری‌های سیاست خارجیِ مشکوک ایفا کرد، و چه میزان به تنویر افکار عمومی در باب فناوری هسته‌ای، فواید و کاربردهای آن، و چگونگی برباددادن آن دستاوردها توسط توافقنامه‌ ژنو همت گماشت و ادای وظیفه کرد.

ما دانشگاهیان و حوزویان به هموطنان دور از پایتخت جفا می‌کنیم!

پایگاه یک بیست: وظیفه نخبگان و تشکل‌های دانشجویی را در این برهه چه می‌دانید؟ مشکلات برجسته‌ای که این مدت در تعامل با فضای دانشگاهی به آن برخوردید چه‌ها بودند؟

ـ اول از یک معضله مهم‌تر و فراگیر شروع کنم، و البته نه ویژه توافقنامه ژنو. شهرستان‌های دور از پایتخت که امکانات کمتری دارند، مثل استان سیستان و بلوچستان، استان بوشهر، برخی شهرهای خوزستان، یا حتی اسفراین در خراسان شمالی، وقتی اینجاها می‌رویم مردم با شوق مشهودی جمع می‌شوند و گوش فرامی‌دهند. وقتی ازشان می‌پرسیم که شما در این چند ماه چندمین برنامه‌ای است که در این زمینه دارید، می‌گویند که اولین برنامه؛ اصلا کسی اینجا نمی‌آید. آدم‌های رده اول جبهه انقلاب که اصلاً جواب تلفن‌مان را نمی‌دهند، آدم‌های رده دوم جبهه انقلاب هم که دعوت‌شان می‌کنیم، می‌گویند این هم شد جا؟! با این همه محرومیت، تحقیر هم باید بشوند. ما دانشگاهیان و حوزویان حقیقتاً، هم به این قبیل هم‌وطنان خود جفا می‌کنیم و هم، از این رهگذر، به انقلاب جفا می‌کنیم. اگر نیک بیاندیشیم در نهایت با این نوع تبعیض‌ها و اجحافات به خودمان جفا می‌کنیم.

شهرها هرچقدر دورافتاده‌تر از مرکز، اولویت‌شان برای من بیشتر!

در همین سطح مردمیِ مبارزاتیِ هم باید خودمان کاری بکنیم. در این چند ماهه به دوستان جنبش دفاع از استقلال ایرانکه سخنرانی‌های بنده و بسیاری از منتقدان را هماهنگ می‌کنند، گفته‌ام که تا جای ممکن نزد سایر دوستان بروند، مواردی که شرایط فراهم نبود یکی از دوستان انجام‌ وظیفه کنند، محول کنید به بنده. یک بی‌خبری فوق‌العاده‌ای در این شهرها وجود دارد. و ما وظیفه داریم این را برطرف کنیم. لذا با خودم شرط کرده‌ام که شهرها هرچقدر دورافتاده‌تر از مرکز، اولویت‌شان برای بنده بیشتر. به نهادهای رسمی و غیررسمی اجتماعی و سیاسی کار ندارم. عجالتا باید با این تبعیض ویرانگر مقابله کنیم، تا بعدا نوبت برسد به نهادهای رسمی عموما خواب و راحت‌طلب.

تهیه و ارسال نمایشگاه‌های دیواری و نشریات و کتابچه‌های کوچک اطلاع‌رسانی

(برگردیم به سؤال) یک مقدارش همان بی‌خبری و بی‌اطلاعی و نبود ارتباط منسجم و منظم است. این فاصله‌ها و شکاف‌ها را باید از بین ببریم. این جریان باید گسترش پیدا کند. این اطلاع‌رسانی را باید هرچه بیشتر وسعت ببخشیم. یکی از پیشنهادهای من به تشکل‌های دانشجویی آماده‌کردن نمایشگاه‌های دیواری و ارسال آن به شهرهای مختلف برای نصب در مساجد است. این کار پرهزینه‌ای هم نیست و شدنی است. تهیه و ارسال نشریات و کتابچه‌های کوچک اطلاع‌رسانی باید صورت بگیرد. میزان اطلاعاتی که در تهران و چند کلان شهر بزرگ وجود دارد قابل مقایسه با دیگر شهرها نیست. در مجموع خیلی کارها هست که می‌شود کرد.

مشکل این است که ما نباید انقلاب می‌کردیم!

پایگاه یک بیست: آینده پرونده هسته‌ای کشور و در واقع ادامه درگیری و تعامل ما با کشورهای غربی را چطور ارزیابی می‌کنید؟

ـ من برخلاف خیلی از منتقدان دیگر و انگشت‌شمار حامیان مذاکرات هسته‌ای، مذاکرات را متمرکز بر فناوری هسته‌ای نمی‌بینم و آن را از برخی ماجراهای مهم دیگر اصلاً جدا نمی‌کنم. موضوع این نیست که ما فناوری هسته‌ای داریم و آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها سر این دارند با ما دعوا می‌کنند. ما سر حمایت از جنبش‌های آزادیبخش در سراسر دنیا با آمریکایی‌ها مشکل داریم. توانمندی تسلیحاتی و نظامی ما موضوع بسیار مهمی است برای آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها. و از همه اینها مبنایی‌تر و مهم‌تر، اساساً خود انقلاب اسلامی برای آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها و اسرائیلی‌ها مسئله است، مسئله و بلکه معضله‌ای غیر قابل هضم و فهم و قبول. ما یک بار و برای همیشه باید این پنبه را از گوش‌مان درآوریم که مشکل ما با آمریکا سر کم و کیف یا حدود و میزان فناوری هسته‌ای است. مشکل آمریکا و متحدانش با ما این است که شما نباید انقلاب می‌کردید! در یک برهه آگاهی‌هایی در ملت ایران شکل گرفت و چیزی به نام انقلاب اسلامی بدون اجازه نظام سلطه به وجود آمد. فناوری هسته‌ای یکی از قله‌های این کوه عظیم سربرآوردۀ بدون اذن و اجازه است، و نه مهم‌ترین قلۀ آن. مشکل اصلی غربی‌ها با ما اینجاست که ما می‌خواهیم شیوۀ زندگی متفاوتی با زندگی غربی‌ها برای خودمان ایجاد کنیم.

مسئله اصلی این است که ما نگاه‌مان به دنیا و حیوۀ‌الدنیا متفاوت است

ببینید ماجرای انقلاب اسلامی ماجرای متفاوتی است از مشکلی که غربیان با روس‌ها دارند که بر سر منافع اقتصادی و سیاسی است. در عرصه شیوه‌ی زندگی‌کردن مشکلی با هم ندارند. ولی ماجرایی که ملت ایران با انقلاب اسلامی ایجاد کرده ماجرایی بسیار بنیانی است. ما عموماً می‌خواهیم به انسان، به قدرت، به سیاست، به جامعه، به حیوۀ‌الدنیا مبنائا متفاوت و از منظر کتاب‌الله نگاه کنیم. البته نمی‌گویم که در اینجا یکپارچگی و وحدتی سراسری وجود دارد، در کدام کشور چنین وحدتی وجود دارد؟ اما اگر بخواهیم بگوییم که ملت ایران در مجموع دنبال چی است، باید بگوییم که ملت ایران در مجموع می‌خواهد که ارزش‌های الهی و آموزش‌های انبیاء در جامعه جاری بشود. و البته کسانی هستند میان ما که مفتون زندگی غربی‌اند. در هر حال مشکل اصلی ما فناوری هسته‌ای نیست که ما به حول و قوه الهی و با اتکا به توانمندی‌های بومی ایجاد کرده‌ایم، اما بخش کوچکی از ماجراست. مسئله اصلی این است که ما نگاه‌مان به دنیا متفاوت است. ما دنیا را مزرعه آخرت، دنیا را زمینه‌ساز، و آخرت را حیات جاویدان و هدف می‌بینیم. هنجارهای خرد و کلان سیاسی، اجتماعی، اقتصادی‌ای که به تبع چنین نگاهی پدید می‌آید متفاوت است با آنچه در غرب و دنیای امروز هست.

فناوری هسته‌ای و موشکی توقفگاه‌های بین راه است

بگذارید جور دیگری به این سوال شما بپردازم. سالها پیش بحث “حد یقف” مطرح شد. یعنی اینکه غربی‌ها عاقبت کجا می‌ایستند و در نهایت از ما چه می‌خواهند؟ غربی‌ها ایستگاه‌شان فناوری هسته‌ای نیست، ایستگاه‌شان حتی موشک‌های بالیستیک ما هم نیست. اینها همه توقفگاه‌های بین راه است. توقفگاه‌شان اضمحلال انقلاب اسلامی است. آن‌ها با روس‌ها مشکل فرهنگی‌ـ‌بینشی ندارند، مشکل دنیا ـــ از جنس تفوق قدرت نظامی و اقتصادی و… ـــ دارند. اما با ما مشکل فرهنگی و ارزشی‌‌ـ‌‌بینشی دارند. بنابراین اینکه آینده مذاکرات هسته‌ای را چطور می‌بینیم، مرتبط است با خیلی ماجراها. به توان موشکی شما، به سیاست شما در قبال اسرائیل و حکومت‌های اقماری درباری‌‌‌ـ‌نفتیِ آمریکا در خاورمیانه، به حمایت شما از جنبش‌های آزادیبخش، و غیره. و غیره هم یعنی، عاقبت‌الامر به دنیا و دنیاطلبی آنها نه تنها نباید کاری داشته باشید که، اساسی‌تر، باید ابزار و کارگزار خودکامگی و عصیانگری‌های دنیاطلبانه‌شان بشوید.

باید مناقشه پرونده هسته‌ای را در چهارچوب وسیع‌تر و راهبردی‌تری دید

همه اینها باید بازگردد به قبل از سال ۵۷، و البته باید از آنجا هم عقب‌تر برود. زیرا با تجربۀ انقلاب اسلامی آشکار شد که اگر شرایط را از جهات اقتصادی و سیاسی بتوان به دورۀ دست‌نشاندگی نوع پهلوی بازگرداند باز هم عنصر مقاومت فرهنگی‌ای در میان ایرانیان است که در صورت شرایط و زمینه‌ی مساعد می‌تواند سربرآورد و خیمه و خرگاه و آرامش دنیای ما را مجدداً بر هم زند. فرهنگی که از زمین و زمینه‌ی آن حزب‌الله لبنان و سپاه قدس جوانه می‌زند و می‌روید، نیروهایی که بدون پرشینگ و کروز و سلاح‌های شیمیایی و میکروبی و جنگنده‌های اف۱۴ و اف۱۶ و اف۱۸ و بمب‌های ده‌تنی و هکذا می‌تواند جلوی بخشی از قدرت‌طلبی‌های دنیاطلبانۀ زورگویانه‌ی ما را بگیرد. بدین‌ترتیب است که نه فقط می‌توان “حد یقف” افرنگیان را روشن‌تر و بهتر دید و فهمید که می‌توان و باید مناقشه بر سر فناوری هسته‌ای را در چهارچوب وسیع‌تر و راهبردی‌تری دید.

غربی‌ها از دیپلماسی و دیپلمات‌های دولت ایران خیلی خرسند هستند

پایگاه یک بیست: بعد از مذاکرات وین خط خبری موجود این بود که تیم مذاکره‌کننده کشورمان در مقابل زیاده‌خواهی‌های طرف غربی مقاومت کرده و با توجه به آن، برخی این طور برداشت کردند که نباید نگران توافقی ضعیف در گام نهایی باشیم. شما با توجه به رصدی که از رسانه‌های غربی دارید و تجربیات‌تان در این زمینه، نظرتان در این باره چیست؟

ـ شنیده و دیده‌ام که برخی از منتقدین نظرشان این است که دولت و مسئولین سیاست خارجی ما متنبه شده‌اند که رویه‌ای که منجر شد به توافقنامه ژنو رویه اشتباهی بوده و از این به بعد منافع ملت ایران و مصالح کشور در سیاست خارجی رعایت می‌شود. دعا می‌کنم که این طور باشد! اما من مطلقاً این جور نمی‌بینم. شاید یک دلیلش این باشد قدری منابع آمریکایی‌ها و اسرائیلی‌ها را بیشتر مرور و مطالعه می‌کنم، و برنامه‌ریزی‌های غربی‌ها را که معمولاً در منابع جدی‌ترشان منعکس می‌شود را می‌بینم، و شاهد این هستم که آنها چقدر از دیپلماسی و دیپلمات‌های دولت ایران خرسند و ممنون هستند و چه اهدافی را دنبال می‌کنند. متأسفانه من فکر نمی‌کنم تنبهی حاصل شده، یا تیم مذاکره کننده ضعیف بوده و حالا تقویت شده است.

سناریو و برنامه‌ریزی‌ِ روانی‌ای در حال اجراست

سناریو و برنامه‌ریزی‌ِ روانی‌ای در حال اجراست. مطابق این سناریو قرار است، به مدد همراهی‌های صدا و سیما و جراید وابسته به دربار زر و زور و تزویر، به ملت ایران القا شود که این مذاکرات متوقف شده چون ما روی منافع ملت ایران پافشاری می‌کنیم. نتیجه‌گیری ضمنیِ ناخودآگاهْ از این فضای روانیِ در شرف ایجاد، این است که اگر توافقی صورت بگیرد، منافع ملت ایران قطعاً و تماماً در آن لحاظ شده. اما من این طور نمی‌بینم. دولت همان دولت است و سیاست خارجی همان سیاست خارجی است. و اظهارات مقامات وزارت خارجه که امکان دارد پافشاری‌ ما بر منافع ملت ایران منجر شود که توافقنامۀ ژنو شش ماه دیگر تمدید شود و حتی اگر در پایان آن شش ماه هم توافقی حاصل نشود مشکلی نیست، مهم برای ما استیفای حقوق و منافع مسلم ملت ایران است، جوسازیِ رسانه‌ای‌ـ‌‌روانی است که چنانچه توافقی حاصل شود، بگویند قطعاً منافع ملی ایران احراز و حاصل شده است.

اتفاقی متفاوت از توافقنامه ژنو رخ نخواهد داد

با توجه به قرائن و شواهد مختلفی که در رفتار مسئولین وزارت خارجه دیده می‌شود، به نظرم این بیشتر یک فضاسازی روانی است برای اولاً، خنثی‌کردن اعتراضاتی که منتقدان طی این شش ماه گذشته متوجه توافقنامۀ ژنو و مذاکرات مربوطه کرده‌اند. ثانیاً، برای پیشگیری و ویران‌کردن عزم و ارادۀ هر منتقد ممکنی که بالقوه توانایی و جرات انتقاد دارد. و ثالثاً، برای فراهم‌کردن زمینه‌ای تا پیشاپیش هر نوع انتقادی را ناموجه و نابجا و نامنصفانه معرفی کند. نوع اطلاع‌رسانی‌ای که توسط صاحب‌منصبان صورت می‌گیرد ـــ اظهارات آقای رئیس جمهور، وزیر خارجه و معاونین‌شان ـــ را که به دقت رصد کنیم به وضوح می‌توان دید که اتفاق متفاوتی از لحاظ جهت‌گیری و کیفیت نسبت به توافقنامه ژنو رخ نخواهد داد.

جلوگیری از برگزاری سخنرانی در بعضی دانشگاه‌ها و شهرها

پایگاه یک بیست: آیا این مدت محدودیت‌هایی در برگزاری برنامه‌های‌تان در دانشگاه‌ها و شهرها ایجاد شده‌است؟ اگر بوده با مصادیق بفرمایید.

ـ در برخی شهرستان‌ها شخص فرماندار ورود کرد و به میدان آمد و سپس دستور داد که درب تالار سخنرانی را ببندند. مثلا در جهرم این اتفاق افتاد. یا در بندر دیّر فرماندار شخصاً آمد درب آن تالار را قفل کرد به طوری که حتی بعضی‌ها در داخل تالار مانده بودند! یا در شهرستان فسا کلی درگیری داشتند با فرماندار تا توانستند فرماندار را راضی کنند که برنامه اجرا شود. دانشگاه‌ها عموماً مشکلی نداشتند، اما چند جا را می توان نام برد که مجوز صادرشده را لغو کردند. دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه صنعتی امیرکبیر از جمله دانشگاه‌هایی بودند که مجوز صادره را لحظاتی پیش از شروع برنامه لغو کردند.

می‌دانستم این راه، بدنامی و بی‌آبرویی دارد

پایگاه یک بیست: به جز محدودیت در برگزاری برنامه‌ها، شاهد فشارهای دیگری هم در این مدت بوده‌اید؟

ـ از ناحیه ارگان خاصی به بنده فشاری نیامده است. اگر فشاری بوده به برگزارکنندگان جلسات بوده. البته در برخی از رسانه‌ها طعن می زنند، که البته به نظرم قابل انتظار است. آن موقع که در آذرماه کار را شروع کردم، برای خودم و اعضای خانواده مشخص کردم که این راهی که تصمیم گرفته‌ام بروم هم بدنامی و بی‌آبرویی دارد و هم انواعی از افترائات و برچسب‌ها، و هم فشارهای روحی و روانی از سوی کسانی که فقط “خدا قوت” و “یا علی” از آن‌ها انتظار می‌رود. اما باید خودمان را برای همۀ آن‌ها آماده کنیم. از قضا، هنوز گرم معرکه نشده بودیم که رئیس‌جمهور حقوقدان، بزرگوارانه و حقوقدانانه هم کم‌سواد و بی‌سواد خواندمان و هم مزدور. چه مؤدبانه و زیبا! و چه درست!

پاسخ به برادر

پایگاه یک بیست: شاهد بودیم که رسانه‌های طرفدار دولت چند هفته قبل مصاحبه مفصلی با برادر شما کرده بودند و برای تخریب شما حتی پای مسائل شخصی و خانوادگی را به میان کشیده بودند. نگاه شما به این موضوع و علت انجام این کار چیست؟ شما چگونه با این مسئله مواجه شدید؟

ـ حقیقتاً بیشتر احساس تأسف کردم که شخصیت‌های دانشگاهی که به هر حال به لیبرالیزم اعتقاد ویژه‌ای را اعلام می‌کنند، چطور عرصه خصوصی را مورد تعرض قرار می‌دهند و آن را وارد عرصه عمومی می‌کنند. چطور مطبوعات و رسانه‌های ما نه تنها در این مورد، بلکه در موارد بسیار دیگر برای تخریب یک شخصیت سیاسی یا علمی، یک‌جانبه و غیر منصفانه متعرض عرصه خصوصی می‌شوند. متأسفانه به بنده اصرارهای زیادی شده برای مصاحبه تا به تک تک مواردی که از طرف اخوی بزرگوار اظهارشده جواب دهم. اما به جد بر آنم که از این کار بسیار زشت اجتناب کنم. البته در تمام زمینه‌های گفته‌شده حرف‌های گفتنی بسیاری دارم، اما اعتقادم این است که عرصه خصوصی را چه خوب و چه بد به هیچ وجه نباید وارد عرصه عمومی کرد. این را هم از لیبرالیزم یاد نگرفته‌ام، از انبیاء و امامان هدایت و فرقان یاد گرفته‌ام. نیز آموخته‌ام که نه تنها نباید در عرصه و احوالات خصوصی افراد در جستجوی عیوب و لغزش‌ها افتاد که در صورت یافتن، نباید آنها را افشا و اعلام کرد. که برعکس! باید پوشاند. به فرض که اظهارات بسیار مخدوش و مغلوط ایشان راست باشد تازه نوبت به این نکته می‌رسد که مطابق کدام اصول اخلاقی می‌توان و یا باید آنها را اعلان کرد.

ورود به این وادی علی‌الاصول کار بسیار زشت و قبیحی است

لذا به کرات در این چند هفته اخیر که بسیاری از ارباب رسانه‌ها مراجعه کرده‌اند برای مصاحبه مفصل، گفته‌ام که وارد این عرصه‌ نمی‌شوم. و در برابر اصرار آنها که می‌گویند شما در مظان اتهامات زیادی در عرصۀ افکار عمومی قرار گرفته‌اید و به طور ضمنی فالانژ و بدتر از بن لادن معرفی شده‌اید، می‌گویم که پاسخ من به شما فقط این است: “افوض امری الی الله، ان الله بصیر بالعباد”. اینکه آنچه گفته شده است راست است یا دروغ یا سخنانی تحریف‌شده، قابل بررسی است. اما صرف نظر از صدق و کذب این اظهارات، ورود به این وادی علی‌الاصول کار بسیار زشت و قبیحی است، که “ویل لکل همزه لمزه۩ الذی جمع مالا و عدّده۩ یحسب ان ماله اخلده۩”، و “مال” البته در این عرصه چیزی جز تمجید و ستایش این و آن، و محبوبیت و مشهوریت نزد خلایق نباشد. از حضرت حق برای خود و ایشان عاقبت بخیری طلب می‌کنم که تا بیاییم بخود آییم “یوم‌الخروج” است، همان “یوم یقوم الحساب”، آری! “یوم الحسره”. وای بر ما که چقدر از این کیمیاسخن به دوریم: “یا دهر اف لک من خلیل”.[۱]

احضار به دادگاه؛ تساهل و تسامح از ادعا تا عمل

پایگاه یک بیست: اواسط خردادماه امسال(۱۳۹۳) شما به خاطر انتقادات‌تان به دولت در زمینه پرونده هسته‌ای به دادگاه احضار شدید. وقتی احضاریه را دیدید چه حسی داشتید؟

ـ واقعیت این است که چند دقیقه‌ای می‌خندیدم. حقیقتش را بخواهید من ماه‌هاست که منتظر چنین نامه و احضاریه‌ای بوده‌ام. گرچه مایه تأسف است که دولتی که رئیسش در مراسم تحلیف اعلام می‌کند که من از سرکوب منتقدان به خدا پناه می‌برم، و دائم سخن از عقلانیت می‌گوید، تحمل نرم‌ترین انتقادات را ندارد. نکند تلقی ایشان از عقلانیت همین است؟ مایه تأسف است که چرا عرصه سیاست ما این قدر تنگ و محدود است، و چرا رجال سیاسی ما باید این قدر احساس ضعف کنند. یک استاد دانشگاه یک‌لاقبا به همراه چند نفر دیگر مگر در این چند ماه چه کار می‌توانستند بکنند؟ چرا باید نسبت بی‌سوادی و مزدوری به آنها داده شود، آن هم توسط شخصیتی که مدعی حقوقدان‌بودن است و ظاهراً رفتار سرهنگان را ناپسند و مذموم می‌شمارد؟ آیا این رفتار هتّاکانه نیست؟ دولتی که به وضوح الگوها و سیاست‌های آمریکایی و اروپایی را سرمه چشم خود میکند، خوبست قدری تساهل و تسامح را هم از آنها یاد بگیرد.

در خودم خمیرمایه این محافظه‌کاری را ندیده‌ام

پایگاه یک بیست: تحلیل‌تان از این ماجرا چیست؟ و واکنش‌تان به آن چه خواهد بود؟

ـ تحلیل که مشخص است. در مجموع زبان منتقدان را چیدن. اما واکنش بنده این است که قوه قضائیه احترام خودش را دارد و به آن احضاریه پاسخ مثبت خواهم داد، و رویه قانونی را با احترام کامل طی خواهم کرد. اما این منجر نخواهد شد که دست از امر به معروف و نهی از منکر و وظیفه ای که دارم بردارم. این مقدار کاملاً روشن است! اما باید دید که قوه قضائیه چطور عمل می‌کند.

پایگاه یک بیست: این احضاریه مواضعِ از این پسِ دکتر زیباکلام را به محافظه‌کاری نمی‌کشاند؟

ـ امیدوارم نکشاند! من در خودم خمیرمایه این محافظه‌کاری را ندیده‌ام، اما از آینده هم نمی‌توانم صحبت کنم. امید دارم در مسیر نهی از منکر بایستم، اما خودم را تا به حال در عرصه قضایی امتحان نکرده‌ام.

پژوهش‌های فلسفی‌ام را با همان ایمان و عشق به انقلاب اسلامی انجام می‌دهم

پایگاه یک بیست: چه نسبتی هست میان سعید زیباکلام فیلسوف دقیق موشکاف دنیای فکر و اندیشه با سعید زیباکلام صریح انقلابی پرشور در میدان، و فعال دنیای سیاست خارجی؟ دغدغه‌ای که شما را به دنیای فکر و فلسفه کشانده، همان دغدغه‌ای است که شما را به عالم سیاست کشانده یا ربطی بین این دو نیست و مسئله اتفاقی بوده؟

ـ سوال خیلی جالبی است. بی‌علاقه هم نیستم که پاسخ دهم، اما احساس می‌کنم که چقدر جالب‌تر خواهد بود که کسی در این حوزه ورود کند و سعی کند خودش به این سئوال پاسخ دهد که آیا می‌شود ارتباطی نباشد میان این دو نفر؟ آیا امکان دارد که حضور یک نفر در قلمروهای مختلف ارتباطی به هم نداشته باشد؟ چرا که ما نهایتاً به یک فرد بازمی‌گردیم. فلسفه و علم‌شناسی‌ای که ارتباطی با خویشتن خویش من نداشته باشد، تفلسف نیست، دکانی است برای تفاخر و اندک تکاثری و بطالت عمری. تفلسف من، نمودی از خویشتن خویش من است، همان طور که حضور در عرصه دفاع از استقلال ایران و صیانت از منافع ایران، نمودی از همان خویشتن خویش من است. شخصیت بینشی‌ـ‌ارزشی این آدم یکی است، عرصه‌های فعالیت و ظهوراتش مختلف است. تفلسف‌ها و پژوهش‌هایم همانقدر مولود و محصول خویشتن خویش من است که سخنرانی‌هایم در تالار برخی دانشگاه‌ها و محراب برخی مساجد. پژوهش‌هایم را با همان ایمان و عشقی به انقلاب اسلامی انجام می‌دهم که سخنرانی‌های شورانگیز و دردمندانه‌ام در دفاع از آرمان‌های انقلاب اسلامی و مصالح وطنم.

حرف آخر؛ روشنگری و غیرت‌ورزی!

پایگاه یک بیست: حرف

 

نظرات بسته شده‌اند