www.SaeidZibakalam.ir
بسم الله الرحمن الرحیم

zibakalam6s

آن گونه که من می بینم، نوعاً برای فلسفه علم، فلسفه سیاست، یا فلسفه اجتماعی نمی توان یک تعریف جامع افراد و مانع اغیار داد. بلکه برای خود فلسفه هم ارائه چنین تعریف دقیقی که چارچوب منطقی حوزه کار را مشخص کند، غیرممکن است. در واقع اگر کسی مقداری کار فلسفه شناسی کرده باشد، یعنی از یک منظر فوقانی درباره حوزه ای به نام معرفت شناسی کار بکند، به سرعت متوجه می شود که نه تنها نمی توانیم برای فلسفه علم، فلسفه علوم اجتماعی و فلسفه دین، فلسفه تاریخ، یک تعریف جامع افراد و مانع اغیار بدهیم، بلکه راجع به خود فلسفه هم نمی توانیم.




zibakalam6s«چیستی علم» نخستین کتاب سعید زیباکلام در سال ۷۸ از سوی انتشارات سمت چاپ و منتشر شد و اکنون به چاپ نهم رسید.
«نظریه لیبرال دموکراسی» اثر پروفسور اندرو لوین را همین محقق و مترجم در سال ۸۰ به فارسی برگرداند و همراه با مقدمه ای انتقادی و تحشیه های توضیحی به چاپ سپرده است. «معرفت شناسی اجتماعی» او نیز در سال ۸۴ به بازار آمد. سعید زیباکلام متولد ۱۳۳۲ تهران، دارای دکترای تخصصی فلسفه، به تدریس در دانشگاه تهران می پردازد و هم اکنون در تدارک چاپ کتابی تحت عنوان «ساختار پارادایم های علمی» است که مشتمل بر مقالاتی از اندیشمندان ایرانی و خارجی است.

مصاحبه از سایر محمدی

* آقای زیباکلام، شما چه تعریفی از فلسفه علم دارید و وقتی به چیستی علم می پردازید از چه زاویه ای به آن نگاه می کنید
آن گونه که من می بینم، نوعاً برای فلسفه علم، فلسفه سیاست، یا فلسفه اجتماعی نمی توان یک تعریف جامع افراد و مانع اغیار داد. بلکه برای خود فلسفه هم ارائه چنین تعریف دقیقی که چارچوب منطقی حوزه کار را مشخص کند، غیرممکن است. در واقع اگر کسی مقداری کار فلسفه شناسی کرده باشد، یعنی از یک منظر فوقانی درباره حوزه ای به نام معرفت شناسی کار بکند، به سرعت متوجه می شود که نه تنها نمی توانیم برای فلسفه علم، فلسفه علوم اجتماعی و فلسفه دین، فلسفه تاریخ، یک تعریف جامع افراد و مانع اغیار بدهیم، بلکه راجع به خود فلسفه هم نمی توانیم. هر فیلسوف نوآور، غیرمقلد، مستقل و اندیشمند و حاصل خیز و ثمربخشی را نگاه کنیم، تلقی های بسیار متفاوت و در خیلی از موارد متعارض از فلسفه دارد که اساساً ارائه تعریف از این علوم به نوعی منتفی است.
* فلسفه علم از چه زمانی در جامعه ما مطرح شده و مورد توجه قرار گرفته است
علم را اگر به معنای اخص آن در نظر بگیریم، یعنی به معنای علوم طبیعی در نظر آوریم، باید دست به یک تفحص و تحقیق تاریخی بزنیم تا جواب آن را پیدا کنیم. اما اگر به معنای وارد کردن آن به جامعه ایران در نظر بگیریم که ما به عنوان مصرف کننده آن باشیم و در نقش مترجم این علوم ظاهر شویم برای محصولاتی که غربیان تولید می کنند، باید مقداری به عقب برگشت. اگر سخن خود را به تاریخ معاصر محدود کنیم، هفتاد ـ هشتاد سال پیش را می توان سرآغاز ورود فلسفه علم به ایران ارزیابی کرد. اما اگر گستره تاریخی کار را وسیع تر در نظر بگیریم، آن وقت در حوزه فرهنگ و تمدن اسلامی که ایران هم بخشی از این تمدن محسوب می شود، جوامع اسلامی خودشان از واضعان و تولیدکنندگان فلسفه علم بوده اند. اندیشمندان اسلامی در این زمینه نظریه پردازی می کردند و نوآور و پیشگام بودند. در واقع طلایه دار حوزه های علوم فلسفی و علوم طبیعی بودند بویژه در زمینه علم ریاضی.
* دیدگاهی که معتقد است ما از قرن هفتم و هشتم، دیگر تولید اندیشه نداشته ایم و بیشتر مصرف کننده آرا و نظریه های دیگران بوده ایم چقدر با واقعیت همخوانی دارد
باید اندیشه را قدری مشخص تر کرد. به نظر می آید که ما در همه حوزه های علوم چنین وضعیتی نداشتیم. البته من تحقیقات مفصل تاریخی در این زمینه نکرده ام که بتوانم قضاوت درست و دقیقی داشته باشم و نظری ارائه بدهم. به گمان من این سؤال را باید کسی جواب بدهد که دست به چنین پژوهش تاریخی ژرف و گسترده ای زده باشد که ما دقیقاً از قرن ششم یا هفتم بوده که دچار رکود در تولید اندیشه شده ایم. به هر حال این سؤال، پاسخی پیچیده و همه جانبه نگر را می طلبد که از توان امثال من خارج است. اما من می توانم با توجه به وضعیت تولید فکر و اندیشه در دوران معاصر اظهارنظر بکنم و در این زمینه هم حرف دارم و جای تعارف و تکلفی هم نیست که خودم را کنار بکشم. ما امروز در حوزه علوم طبیعی مصرف کننده هستیم آن هم به مقدار زیاد (البته این حرف اما و اگرهایی دارد که در ادامه به آن می پردازم) اما این به آن معنا نیست که ما برخی فیزیکدانان و ریاضیدانان و منجمان آگاه و نظریه پرداز نداشته باشیم. این افراد هر یک در حوزه کار خود حرف نو دارند و اهل پژوهش های اصیل و جدی اند. من معتقدم ما در این حوزه ها افراد شاخصی داریم که این توان را دارند که نظریات و پژوهش های ارزنده ای ارائه دهند. ولی اگر از این افراد معدود بگذریم قاطبه افراد مصرف کننده اندیشه دیگران هستند. یعنی جریان اصلی علوم طبیعی در ایران وارداتی است. اما در حوزه علوم اجتماعی ما به مقدار بسیار زیادی دنباله رو و مصرف کننده ایم. از استثنائات که بگذریم، آرا و آثار اندیشمندان کشورهای دیگر را به صورت ترجمه یا به زبان اصلی مورد بهره برداری قرار می دهیم. در واقع برای گسترش آن در کشور یا ترجمه می کنیم و یا اقتباس می کنیم، کار اصیل و تألیفی که از اندیشه خودمان نشأت گرفته باشد، نداریم. اگر هم باشد نادر است. جریان اصلی به صورت توفنده ای وارداتی است و ما هم مصرف کننده ایم.


منتشر شده در: روزنامه ایران، شماره 3850، 10 بهمن 1386
 

ارسال نظر