در یادداشتی گفته بودم که در عرصة فوقالعاده پیچیده و بیقرار سیاست نه عالمان سیاسی، نه فیلسوفان سیاسی، و نه فعالان و رجال عرصة سیاست هیچگاه نتوانستهاند و هیچگاه نخواهند توانست حتّی موقتاَ موازین ”درستی“ و ”عقلانیت“ را مورد اجماعی فراتاریخی و فرااجتماعی قرار دهند. در این مقاله میخواهم فراتررفته تبیین کنم چرا آنها و همچنین عالمان جامعهشناس و اقتصاددان هیچگاه نتوانسته و هیچگاه نخواهند توانست حتّی موقّتاً به اجماعی فراتاریخی و فرااجتماعی دربارة موازین ”درستی“ و ”عقلانیت“ برسند.
خواه قائل باشیم که جهان معاصر در وضعیتی بحرانی است خواه نه، و خواه بدانیم که جهان از مناظر مختلفی میتواند بحرانی و یا غیربحرانی و یا بشدت بحرانی تلقی و دیده شود خواه نه، در هر حال به نظرم قدری شگفتانگیز مینماید که باورداشتن به اینکه روششناسی نه بطور کلی و نه در علوم طبیعی و علوم انسانی و علوم اجتماعی هیچ ذات یا ماهیت یا سرشتی فراتاریخیـفرااجتماعی ندارد تبعات سهمگین و ناگواری برای علم و علمورزی داشته باشد
و اما عقل… طی قرون متمادی و طولانی بر سر نفس یا جوهر یا ذات یا ماهیت آن در میان فیلسوفان و متکلمان و نیز درون هر یک از دو گروه صورت گرفته، نهاییترین فرمانده و راهبرش در تمامی منازل سلوک و سکونش، و قیام و قعودش، موجودی است اسرارآمیز و ناشناخته به نام قلب!
هنگامی که ما میگوییم: «من با این استدلال شما قانع یا متقاعد شدم.» آیا مراد این است که استدلال شما دارای ممیزاتی است که هر کس آنها را بشنود یا بخواند قانع(متقاعد) یا ترغیب میشود؟ در این صورت، آیا تاکنون در مناقشات فلسفی و یا مباحثات و مناظرات نظری در خانواده علوم اجتماعی مشاهده کردهایم که استدلالی توانسته باشد اولاً، همه مباحثین و مناظرین موضوع مناقشه را قانع(متقاعد) یا ترغیب کرده باشد؟ و ثانیاً، به یک میزان قانع و ترغیب کرده باشد؟
عموماً تصور میشود که نیوتن از بدو کاوشهای طبیعتشناسهاش دارای روشی بوده که همواره از آن پیروی میکردهاست و دو کتاب ماندگار و فوقالعاده تأثیرگذارش اصول ریاضی فلسفه طبیعی و علمالابصار، محصول پیروی از آن روش است. امّا انیشتاین هشدار می دهد که اگر میخواهید چیزی از فیزیکدانان درباره روشهایی که بکار گرفتهاند بدانید “به حرفهای آنها گوش ندهید و توجه خود را معطوف به اعمال آنها کنید.”
بدین ترتیب مى بینیم که نیوتن نه تنها به وضوح در آثارش داراى پیش فرض هاى متافیزیکى است، بلکه برخلاف شعارى که مشهور شده است، وى از روش فرضیه سازى در کارهایش به دفعات استفاده کرده است. این نکات ما را مجدداً با نکته اى که کوهن مطرح مى کند، مواجه مى سازد. کوهن معتقد است که تصویرى که در کتاب هاى درسى درباره روش علمى، خصوصاً روش علمى دانشمندان متهور ارائه شده است، کاملاً منحرف کننده و مغایر با آن چیزى است که در عمل دانشمندان انجام داده اند و مى دهند.
آنچه لازم است مورد توجه تام قرار گیرد این است که نیوتن تدریجاً با توجه به سیر تحول مواضع در طبع هاى مختلف اصول به طرح و اعلام قواعد و اصول روش شناسى و معرفت شناسى پرداخته تا آن را میزان داورى بیرونى و ظاهراً بى طرفى میان مواضع خود و دکارتى ها قرار دهد و البته همزمان مدعى است که نتیجه گیرى ها و مواضع او موافق آن قواعد اصول هستند، ولى آراى دکارتیان خیر.
بنابراین پرسش هایی مانند اینکه نظریات یا نظریه سازی چه پیشفرضهایی دارند یا باید داشته باشند عامل مهم در عقیم ساختن نظریه سازی در هر عرصهای هستند و کاوشها را زمینگیر میکنند. اگر این نگرش در جامعه ما ادامه یابد، کماکان آن را به بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول و الگوهایی که غربیها مدام در حال ساختن هستند وابسته میسازد و با وجود شعار جامعه اسلامی، قالب فرنگی شیوه ها و کارها را حفظ میکند.
