در یادداشتی گفته بودم که در عرصة فوقالعاده پیچیده و بیقرار سیاست نه عالمان سیاسی، نه فیلسوفان سیاسی، و نه فعالان و رجال عرصة سیاست هیچگاه نتوانستهاند و هیچگاه نخواهند توانست حتّی موقتاَ موازین ”درستی“ و ”عقلانیت“ را مورد اجماعی فراتاریخی و فرااجتماعی قرار دهند. در این مقاله میخواهم فراتررفته تبیین کنم چرا آنها و همچنین عالمان جامعهشناس و اقتصاددان هیچگاه نتوانسته و هیچگاه نخواهند توانست حتّی موقّتاً به اجماعی فراتاریخی و فرااجتماعی دربارة موازین ”درستی“ و ”عقلانیت“ برسند.
خواه قائل باشیم که جهان معاصر در وضعیتی بحرانی است خواه نه، و خواه بدانیم که جهان از مناظر مختلفی میتواند بحرانی و یا غیربحرانی و یا بشدت بحرانی تلقی و دیده شود خواه نه، در هر حال به نظرم قدری شگفتانگیز مینماید که باورداشتن به اینکه روششناسی نه بطور کلی و نه در علوم طبیعی و علوم انسانی و علوم اجتماعی هیچ ذات یا ماهیت یا سرشتی فراتاریخیـفرااجتماعی ندارد تبعات سهمگین و ناگواری برای علم و علمورزی داشته باشد
عموماً تصور میشود که نیوتن از بدو کاوشهای طبیعتشناسهاش دارای روشی بوده که همواره از آن پیروی میکردهاست و دو کتاب ماندگار و فوقالعاده تأثیرگذارش اصول ریاضی فلسفه طبیعی و علمالابصار، محصول پیروی از آن روش است. امّا انیشتاین هشدار می دهد که اگر میخواهید چیزی از فیزیکدانان درباره روشهایی که بکار گرفتهاند بدانید “به حرفهای آنها گوش ندهید و توجه خود را معطوف به اعمال آنها کنید.”
بدین ترتیب مى بینیم که نیوتن نه تنها به وضوح در آثارش داراى پیش فرض هاى متافیزیکى است، بلکه برخلاف شعارى که مشهور شده است، وى از روش فرضیه سازى در کارهایش به دفعات استفاده کرده است. این نکات ما را مجدداً با نکته اى که کوهن مطرح مى کند، مواجه مى سازد. کوهن معتقد است که تصویرى که در کتاب هاى درسى درباره روش علمى، خصوصاً روش علمى دانشمندان متهور ارائه شده است، کاملاً منحرف کننده و مغایر با آن چیزى است که در عمل دانشمندان انجام داده اند و مى دهند.
آنچه لازم است مورد توجه تام قرار گیرد این است که نیوتن تدریجاً با توجه به سیر تحول مواضع در طبع هاى مختلف اصول به طرح و اعلام قواعد و اصول روش شناسى و معرفت شناسى پرداخته تا آن را میزان داورى بیرونى و ظاهراً بى طرفى میان مواضع خود و دکارتى ها قرار دهد و البته همزمان مدعى است که نتیجه گیرى ها و مواضع او موافق آن قواعد اصول هستند، ولى آراى دکارتیان خیر.
بنابراین پرسش هایی مانند اینکه نظریات یا نظریه سازی چه پیشفرضهایی دارند یا باید داشته باشند عامل مهم در عقیم ساختن نظریه سازی در هر عرصهای هستند و کاوشها را زمینگیر میکنند. اگر این نگرش در جامعه ما ادامه یابد، کماکان آن را به بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول و الگوهایی که غربیها مدام در حال ساختن هستند وابسته میسازد و با وجود شعار جامعه اسلامی، قالب فرنگی شیوه ها و کارها را حفظ میکند.
تامس کوهن نظریهای موسوم به نظریه پارادایمهای علمی ارائه میکند که، برخلاف اسلاف پوزیتیویست و نگتیویست خود، بهنحو جدّی و تعیینکنندهای برخاسته و مأخوذ از عمل عالمان در تاریخ علم است. در این مقاله کوشیدهام سه کار انجام دهم. اوّل اینکه نشان دادهام چگونه کوهن در مطالعه تاریخ علم دچار نوعی تغییر گشتالتی میشود. دوّم اینکه نگرش گشتالتی را تشریح کرده نشان دادهام چگونه این نگرش نقش مهمی در نظریه کوهن ایفا میکند. و بالاخره، سعی کردهام نشان بدهم که چگونه تغییرات گشتالتی، پارادایمهای قبل و بعد از یک انقلاب علمی را قیاسناپذیر میکند.
در نیمهی دوم قرن بیستم، تحولی جدید در علمشناسی فلسفی رخ داد که به طور روزافزونی نظریهپردازیهای روششناسانهی هنجاری ـ اعتباری و توصیه و تجویزهای منطقی ـ فلسفی دربارهی چگونگی کاوشهای علمی را ناصواب و نابجا مییافت و از آنها اجتناب میکرد؛ و در عوض میکوشید تا هرگونه نظریهپردازی روششناختی را با واقعیت بسیار پیچیده و متنوع شیوههای کاوش علمی در فرآیند تکوین علم ـــ بدانگونه که در تاریخ علم تحققیافته است ـــ سازگار و همخوان کند.
