علامه طباطبایی(رضوان الله) درباره آیه شریفه ۴۳ از سوره مبارکه رعد قائلست که “قل کفی بالله شهداً بینی و بینکم. . . حجت تاطعی است. . . ، ونه احاله به امری که طریقی برای حصول علم به آن وجود نداشته باشد.”در این مقاله تلاش شده تا رویکرد استدلالیِ عقلی- فلسفی علامه (ره) را در زمینه تفسیر آیه شریفه فوق مورد تحلیل انتقادی قراردهیم.
روشن است که این موضعگیری دچار تعارضی است که تنی چند در ایام پس از ۲۲ خرداد بدان توجه کرده، متذکر شدهاند. متذکر شدهاند که: اگر نتیجهی انتخابات موافق مراد آنها میبود، صحت نتیجه انتخابات و سلامت تمام نهادهای ذیربط حکومتی را کماکان میپذیرفتند اما اینک که نتیجه انتخابات وفق مرادشان نیست، مدعیاند هم انتخابات دچار تقلب سازمانیافته است و هم تمام نهادهای ذیربط حکومتی متقلب و بیاعتبار و یا دستکم طرف دعوایند.
در این مقاله میخواهم معضلات عمدتاً نهانی فرهنگ سیاسی ایران معاصر را مورد تأمّل و کالبدشناسی قراردهم. از تبعات ضمنی این مقاله، درصورت بذل توجه و دقت کافی، این است که پارهای از سؤالات گزنده و بعضاً ویرانگری که احتمال میدهم برای بسیاری از دانشگاهیان و حوزویان مطرح شدهباشد، پاسخ تبیینی خود را بیابند. آن سوالات از این قبیلاند: …
آیا جالب توجه نیست که از فیلسوفان نوعاً یکایک آرا و انظار خود را مورد تعقل و تأمل فلسفى قرار نمى دهند تا صحیح و سقیم را تمییز نهاده، سپس صحیح و صادق ها را برگیرند آنها سنتاً تابع آموزش ها و آموزگارانى هستند که با آنها انس و الفتى داشته و دارند و در پاره اى از مواقع و مواقف، تابع مقبولات یا مشهورات زمانه خود هستند.
آیا به واقع همه فیلسوفان درباره همه موضوعات به تفکر مى نشینند و یکایک آنها را مورد تعقل قرار مى دهند و بعد از ارزیابى دلایل له و علیه، اخذ رأى و نظر مى کنند آیا فیلسوفان هم خود چنین نظرى درباره خود دارند و یا فقط ما درباره آنها چنین تصور یا توهمى را داریم آیا تاکنون شنیده، دیده، یا خوانده ایم که فیلسوفان درباره خود، به منزله فیلسوف، چنین گفته باشند آیا تاکنون شنیده، دیده، یا خوانده ایم که فیلسوفى درباره سایر فلاسفه چنین گفته باشد آیا پاسخ منفى این سؤالات مایه شگفتى و حیرت نیست؟
هنگامی که قید منطقی را به آرمانخواهی اضافه میکنیم، چه معنای محصّل و مورداتفاقی میتوان برای آن تصور کرد؟ همه میدانیم که منطق چیست و ذیل این مفهوم با مجموعهای از آموزهها در کتابهای منطق آشنا شدهایم. ولی آیا منظور از آرمانخواهی منطقی این است که گزارههای آرمانی ما مطابق اصول منطق صوری شکل گرفته باشد و قیاسهایی که با آنها میسازیم از لحاظ منطقی به اصطلاح منتج باشند؟ میبینید که روشنترین مفهومی که از این قید در ذهن ماست، به طور مضحکی از افادهی منظور ما بازمیماند و آن را به مفهومی دیگر بدل میکند؛
حضرت حق پس از تذکر بدین واقعیت که همین سخن را پیشینیان هم گفتهاند، اضافه میفرمایند که “قلوب ایشان مشابه هم شده است.” آیا این امر دلالت ندارد که حضرت حق بواقع در اینجا همسانی و تشابه سخن آنها را تعلیل میفرمایند؟ به عبارت دیگر، آیا مراد حضرت حق این نیست که: قول آنها مشابه است بدان رو یا بدان علّت که قلوبشان مشابه است؟
کافران نمیگویند ما کتاب یا نبی را مورد تعقل یا استدلالورزی قرار دادیم و دریافتیم یا بنظرمان آمد که کتابْ اساطیرالاولین است یا اباطیل و اراجیفی است که فردی از پیش خود ساخته و هیچ اعتبار منطقی و عقلی ندارد. و نیز با تعقل فراوان دریافتیم که نبی شاعر است و مجنون و کاهن. کافران، خیلی ساده و روشن، از اینکه قلوبشان در پردهای نهان است سخن میگویند
